(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Ang pulahan [microform] : sugilanong binisaya"


f SUGILANONG BINISAYA, 



SINULAT NI 



E N A R E M 



UNANG PATIK 



PATIKANAN NI FALEK 
Sugbo, Sugbo, K. P. 



m. 





















SUGILANONG BINISAYA, 

S I N U LA T 

IRAIIi) 



UNAmTpaTIK 



PATIKAN AN N! FaLEK 

Sugbo, Sugto», K. P. 
1910 









^HW 




PINATIK NA; 

(Mga sugilanon, Piiadalagan % Balaty 

GINAPATIK PA? 

St&paro (Sugilariong Kitatsild) 

GINATIWAS PAGSULATs 

Kasingkasing ug 2£al&£j {Pung* 
puug 8t maa sinuldi sa mya baniugang Manu- 
nuldt sa iBinisaya.) V 

INANDAM: 

2&t*Q 1LWT1Q&Q& (3ugifanoh<j'potiii!Lo) '■'. : 

• liak sa Dagat (%t7am ) 

Hutak ©a iUtmaogati (Sugilanon ) 



^ » 1 » 






Aiang sa binigugnla kong Aroa- 
han ang sulondong tawo nga aa 

w*)ay pagpanumbaling Ba biaan 

unsang kalisod, nanlimbasog pa 

paghatag kanako ning diyutay 

kong kaalam, 

ANGTAGBUHAT 



i 

t 



• • -*9*^-*''5 > -^!!" fc * 



t" 



PILAKAPULOHG 



Dili maoy akong tuyo ang pagddut ni saway sa ato karong ka- 
kostablisan. Kanila aduna akoy mga ma-ayong higala. Ug ako 
pang iAngon nga sa mga Kostables $a Dumanhugt labi na niad- 
iong nanghitudto ning lungsora sa tuig 1916, may mga utang 
akong bu-ut. 

Sa pagsuldtko ning hasahona, ako igo lamang naghuldd sw 
mapait nga kahimtang kanhi sa atong Lungsod. Kung ugaling 
sa iyang mga dahon, ang kakostabiisan mahimutdng usahay sa 
dili ma-ayong dapit, kand kay mao ang gimbut-an sa mga hi- 
iabo nga, sa usd ka bahin, dili usab katingalahan sa/usd ka ka- 
ponungang bag-ong natukod ug nga.wald pa ka langkati kanhi 



sa iyang mga "apan" 



Kadaghanan sa*mga hitabong gisaysay dinhi, natambungan 
nako. Nakita ko ang mga panglupig sa mga Kost&bles ug napa- 
mati ko ang mga agulo sa mga dinaugdaug. Kining basah-o- 
na—balikon ko — muo lamay luspad nga hulagway sa makalili- 
sang talan-awon nga nahipatik kanhi sa batan-on kong kaldg. 

Dili maoy akong tuyo ang pagtandog karon sa mga samdd nga 
kahd nanga-alim na, aron mamalik pagdugo; dili. Lain maoy 
ukbng tinguha. Buot ko lamang ni-ining basahoiia ipahi- 
numdum sa kadaghanan nga dili mahimo ang pagdaugdaug, lu- 
pig ug olipon kanunay sa lungsod; moabut gayudang higayon 
nga kini, kung hilabihan na sa pag-antus, mosupil, ug ang mahi- 
nayak pagsupil, mogamit dili sa gahum sa balaod, kung dili sa 
balaod sahinagibdn. 

Natukod ang Kapulahanan gumikan sa mga panglupig ka- 
niadto sa mga Kostables. ;Hinaut unta nga tamdon kining 
hitabo-a sa atong mga Ponu-an, bwahan dili mahitabong matu- 
kod sa uma-abut, gumikan sa bisan unsang panglupig, ang laing 
Kapulahanan! 

ENABEM. 



<*> 



& ■ 



"Cuand6 a un pueblo se ie amordaz&, euando se pisotea a sti .digriidad. 
w su honra y tbdas sus libertad.es; euando ya no le <iueda reeurso alguno 
. "iegal eontra la tirania de sus opresores; euando ' no m eseuehan sus 
**quejas, sus -stiplieas y gemidos; euando no se le *|>ermite ni siqtuera 
^ilorar; euando se arranea del corazbn hasta ia uitima esperanza. . . . 
" . . 1 ,entonces, ... entonees, .... lentonees! . . , no le <*ueda otro reinedie 
'sino deseolgar eon niano delirante, de los altares infernales, ei punal 
"'sangriento y suieida de ia revoluci6n!H : . , 
Los Tilipinos 

Paris. l,o d£ Oetabre de 188». 



9 



PANUNPA SA PANIMALUS 



Naga-nlan, unus, linti ug lipak... 

Gabi -i. 

Daw pun6 sa kasilag, ang Kina-iyd ingog 
oangitag pakig-away. Sa kanunay ang dal6gdog 
nagapabati sa iyang makalih'sang tingog, dung&n 
sa paggisi sa kalangitan sa masigang kilat. Ang 
un6s nagasamot hadyonp, ug ingon man ang uMn 
wala magahunong sa iyang pabundak... 

Gabi-ing mamingaw, makahahadlok uyamot. 

Sa lungsud sa Sahagon, ang tanang balay pu- 
los na gipanakpan. Walsy maskig usd ka tawong 
nagatimik. Tungud sa kadautan sa panahon, ang 
tagsataesa nasig-iyahay hipus sa iysng panimal4y. 
bisan dili pa halaum ang kagabhi-on. 

Apan sa u?£ ka libon nga dili halay6 sa lung- 
sud— libong ginalikayan, tungud kay didto ipang- 
lubong aiig mga gipamaril sa mga katsila ug mga 
amerikanhon, — may usa ka lalake nga, sama sa 
nakig-asdang sa kasilag sa Kina-iya, nagatindog, 
palpag ang buh6k ug mapintas ang dagway, sa 
atubangan sa duha ka lub6ng, nga walay laing 
dayandayan kung dili ang duha" da ka nangapilay 
nang kurus... Usahay, siy£ magakMgpos ug usahay 
magawandaswandas sa kamut; moduko ug mohi- 
lom, ug usahay mohanggd sa kahitas-an ug mo- 



-10' 

siyagit..,. 

Hub6g, buang, kun onsa, kadtong tawohana, 
makita ta inigkilat, nga batan-on pa ug maamboag; 
ap&n nianang kabatan-on ug kaambong nga sayong 
mangalawos, tangud kay sa kasingkasing ng kal&g, 
nagagilisgih's sa dakung kapintas ang unos sa ka- 
sakit. . 

"Ayaw kamdg kasubo— nakanayon 8iya\— Ang 
inyong kamatayon, makakaplag gayud sa ilang pa- 
nimakis. Ak6 dili unta bu-ot sa gubat; apan kty 
WaU tagda sa mga may katungud ang akoLg ti 
ngog; ua tungud kay ang mga kalapasan karou 
hiiabihao na uyamut, kiuahanglan, kinahanglan 
nga ang katarungan, ang silot sa mga makasasala, 
adto ko na pangita-a sa gubat.. iSalig kamo la- 
mang! Kam6 ug si Siding adunay usa ka mapin- 
tas nga magbabalus." 

;. Nagadug£ng ang pagkus6g sa ul£n, wala* ma- 
gapu-as ang dalogdog ug kilat, milabi ang unus; 
apan kadtong batan-on*, sa walay biaan diyu^ayng 
kahadlok ug pagtag£d sa kahimtang sa Kina-iyd, 
nagapadayon pagtindog, daw nakigsalti sa 'mga 
minat&y didto sa kibnganan. 

gKinsa kadto siyaT gKiusa kadtong ntogama- 
tay? ^Kinsa si Siding nga iyang gingdnlan? 

Kining sugilanon, kung dili mo ikalaay ang pag- 
basa, mao kanimoy motub£g. * 



11 



SIDINGUGLEON 



Walay bisan kinsang nahibuloig niadtong ilang 
paghigugmaay. Sa gagmay pa silS, daan nang gi- 
banabana sa kadaghanan nga aug ilang mga ka- 
singkasing babaliktuson gayui sa bulawanong ta- 
likala sa gugma. 

Ang mga ginikanan ugod nila, ang duha ka 
bugtong dato sa lungsnd sa Sahagon, nanagsinan- 
durutay man kaayo sakad pa sa hatias nang pa- 
nahon, ug sila, si Siding ag Leon, mga biouhat 
nga binutangdn ni Bathalag malumoag kasingka- 
sing, daan nang naanad, gikan pa sa pagkabata, 
sa pagduyog sa ngatanan: sa mga duladula ug 
hilak.... Ug, dayag na lang, sa pag-abtit nila ni- 
anang panahon nga ane kinabuhi sa tawo mapun6 
sa mga damgong pinulog, nga sa dughan motoktok 
mga katingalahang pagpanglabtik, ug nga, sa dili 
masabut, ang baba usahay mopahiyum ug ang mga 
mata mopatalo sa mga luha, sa pag-abiit nila ni- 
anang panahona— i tingbulak sa kinabuhi ! — sa 
kasingkasing mitur6k ang gugma, kanang pagbati 
nga mohalili sa pagbating bioata: gugmang mata- 
hum sa ginadamgo sa mga Magbabalak, daku ing6n 
sa langit ug walay katapusan, sama kang Bathala.... 



Ug ang ilang mga ginikanan, si Kapitdn Jao- 
toy ug Kapitan Awing, sa pagtan-aw niadtong 
paghigugmaay sa ilang mga anak, nangalipay nya- 
mut, nangalipay kay makab-at na nila ang sa 
kanunay ilang gipaagandoy: ang paghi-usa sa ilang 
luha' ka banay, 




m 



■ ii. 

Mga Karaang Manggi-alamon 



Bisan tu-.-ud nangatawo sa kaburong ag ang 
iiang pagpauglibok pulos kinara-an; bisan sa ilang 
lawas mao ra gayud ing ginasul~ob ang sioinang 
pinagahi ug sa ilang mga ti-it wala gani maka- 
tilaw ug sapin, si Kapitan Jantoy ug Kapitan 
Awing, »ma6y mga tawo nga, lahi sa kadaghanan 
sa mga karaan, may mga bag-ong kunahana. Sild 
nangandoy sa kagawasan sa atong lungeud; gi-ila* 
nila nga ang pamantala-an ms oy masigang suga" 
sa kauswagan, ug ilang ginatoho-an nga aag la- 
bing bili-hong bahandi nga ikabilin sa mga an£k, 
dili ang salapi nga mahurot, kung dili ang walay 
pagkahubas nga oahandi sa kinaadman. 

Bisan waM gani sda makabaktas se dagat nga 
nagaulang ning Sugbo sa ubang pulo, sil£ nanga 
say ud sa lakat sa Kalibutan; ilang nahibalo £a 
nga sa usa ka dapit niini^ may sulondong lungsud 
hga maskig gamay uyamut, na-antigong misanta 
sa paghasmag sa u=»a ka daku ug ' makagagahum 
nasod nga niadto bu-6t mo-ilog sa kagawasan, ug 
ilang nasayran nga kadtong gamayng lungsura'. 
nakahimo sa iyang gibuhat, gumikan lamang sa 
gahum sa kaalam sa iyang mga pumupuyo. 



14- 

Mga tawong sama niiniDg hunahana, dili ma- 
himong managpasag&d laooang sa kaugmapn ni Leoo. 
Ma6- nga sila nanagkasabnt sa pagpatoon niini 
ngadto sa Manila. 

— Pat6n«on ta si Leon,— matud pa nila — ug 
unya, kun may igo na siyang ka-alaoa, maoy ato 
kanilang iminyo. 

Bulan kadto sa Mayo sa tuig 1900.... 




15 



Akngrusab sa Inahang-Yuta 



Si Leoa nagamakuH sa pag-uyon sa kabubut on 
■ni Kapitan Awmg ug Kipitan Jantoy Siyang wala 
gayiid mahilay6 sa Sahagon, nga na-anad sa pag- 
pangga sa iyang ginikanan, nga namatut6 sa pag> 
hoyhoy ug, unya, sa mza halok ug parayeg ai 
iSiding, gnganong ipahilayo karon nga, kung ma- 
hibulag siyd sa iyang lungsud, kung dili niya 
mabati ang ka''nit sa pag-amoma sa iyang ginika- 
nan, kung dili niya igakita si Siding, mahimo mang 
Ispidno ang iyang kinabuhi? eNganong pa-antuson 
ya. siya* : eUnsay sapay£n a*ang kaniya sa kinaad- 
rnaii njra di i man kinahanglanon aron mahingpit 
ang iyang kabulahaoan ug ar6n kadungagan ang 
kahimugawayan sa iyang pagpuy6? 

Tangud niini, sa pagsulti kaniya ni Kapitan 
Awiag nga sa dili madugay pagikanon na siya 
paduloog sa Manila, linagb» san ang kasingkasing 
sa kasakit, siyaV milo-um paghUak.... 

Apau, * hugut kaayo ang kabobuton sa mga 
tigulang, ma initon uyarnut ang ilang tambag, gi- 
lukmay siya sa mga malum6ng pulong, nga sa 
katapasan, bisan Hnumsan sa kasubo, siyii-nii'uyon 
na lamaog. 



■ . 16 ' 

"— Kaoai, Godo,~~matud p:a nila— »'ay. ■ triga ii- 
gulang - na-, dili uaU bu 6t nga mahimul^ k& s& 
sm.ong kiiira.a, labi na kay hingsayran namo kung 
imsa ang kasakit ngi amoag ipatagamtam kanin^o 
ksnsr Sidiag; apan ang t*wo angay magapalandoag, 
dili lamang aa iyim* kanga'ingong ka-ayohaD, kung 
d li sa iyang Inab&ng-Yuta usa\b. • , Wa'Ia ta ■' hiba- 
lo-i nga a& kaulahian siyd magfckin8hanglan •■ba,. 
dtli lamang sa atong bahandi nga dayon atong 
ikahatag, kuhg dili sa ka-aiam us£b sa iyaog mga 
an&k. gUnsa man unyiy ikapamaiorig - kanamo, 
kong kamli wala gayuy ikatany*g?\ 




}? 



■IV. 

PANAMILIT... 



Matud pa sa mga Magbabalak, ang adlaw gt- 
buhat ni Bathala, alang sa mea tawo, ug &ng 
gabii alang sa 'gngma. . Ug k&dtong .- .gabhi-uW, 
magbabasa, matahiim oyamut, makabibihag. Sa 
matin-awng lsngit di-ln waiay bisan usaVka dag.um 
nagbnlin^, Bulang takdol nagabnnwsg sa d&kriog 
ka*iga; sa tan&ma'n, nakighaewahagwa sa da^hang 
mga buiak usa" ka mabugnawng hoyohoy; *ug mz& 
mangliw, kandng mga mag-aawit' sa atong ka- ima 
ban, nanag-iyahdyg pabati sa ilang " makawiwiling 
tnehoy balitaw nga ginaduyogan sa us# ka kitarang 
daw may bulaw^Dg koldas. . 

Gabii sa pinarayganay.... afan &&. pinaiayga- 
utyng dili sa mga haiok ug hudyaka, kung diii 
sa kasakit ug hilak .... Ma6 ang gabii sa pana- 
milit. Inigka-ugma, sayo uyamui niogikao na si 
Leon padulong sa i^anila. 

Sa dinayandayanan sa daghang -mg'a taniiua 
nga u yzotea" sa bslay ni Kapitan Jantoy, sa da- 
pft difn-^lamd,ng s*ksi && ila kanhing mga kali- 
pay!—nagapuog-ut ang 'oaorning glory," anaa si 
Leon ug Siding Katapusang gabii nga kanila na- 



hibilin, aila nanagpahimulos sa panagkita, aroo 
ea pagpanainilitay. gUnsay gipan igsultihan ni!a? 
Mga ma-initong saad sa gugma, pagsublisubli ?a 
inga- paniimpa, panghupaw, gkinsay wala k6£ila 
masayod? Kung ugaling ikaw mibati na sa gngma 
ug oahimulag sa imong hinalaran, dili kinahang- 
lan saysayan pa nako, kay nahibal6-an mo na 
nga nianang mga higayona, magilisgiiis ang ka* 
singkasing sa ktsakit, magadangoyngoy ang kalag 
ea kasubii ug matumog ang mga mata sa luha. . 

I&y! kadaghan mahitab6 ng* manamilit kita, 
masinaligong mobalik dayon, ug unya, sa dili la- 
mang hibsl6*an, dili na gayiid mahi-Gli, ng kung 
mahi-uli man ugaling, kadtong atong gibiya-an, 
?iamata"y na, nawala ba\ kiin nalimutbd hinoon... 
Tangiid niini, arg panamilitay masubo gayud, ug 
kun? ang managbulag, mga naghigugma-ay, lawod 
§a kasakit molunop sa kinabahi 

Si Siding ug Leon, nanaghilak; apan labi na 
gayud si Leon nga, tungiid ba kah& kay maoy 
mogikan, n*gadang6yngoy sama sa usa ka gsmayBg 
bata. 

— tUnsaon ta man!~ magantus na lamang ga- 
yud kitd, Leon, — misulti ti Siding sa tiogog nga 
daw ma uyonon na lamang sa ilang kasakit.—- Gim- 
but-an da kana nila ni Tatay, kay makaayo ka- 
nato. iKinsa usab ugong ginikanana ang mapag- 
antus sa ilang anak, sa wald lamay hinungdan! 

— Apan,— malagoton mitubag si Lwon — £ngano 
pa inang ila akong pa-adto-on nang Manila, nga 
dinhi wala na man untay nakakulang kanato? ?Pili 
b& nagakapin kanato ang bahandi? 

— &mout kaha Leon; wala ako makaaabiit sa 



19 

ilang tujo. Aus tawo ug6d kono magkmahanglan 
man gaytid aa kina&dman. 

— i Kinaadman ! — misakgaw pagtubag si Leori.-— 
Anaa bit&w kand si Tasyo, pilosop6 man lono, 
daku man laging rabanit. 

-— Apao, tungud kaniya, Le6n, kaduha malu- 
was ang atong lungsod sa kadaat. Kaniadto sa 
sunugon na unta ang Sah*gon ug pamarilon sila 
si Tatay sa mga katsila siyang bugtoDg si Senyor 
Tasyo maoy nakigsulti sa Kapitan sa 7.8, ug 
ealamat kaniya waii hil&bti ang atong lungsud ni 
tokbilon v ang atong am»haa; ug kar6n nang pa. 
nahon sa inga amerikanhon, gumala §dili ba siya 
rd up6d ang mingsugat kang Kapitdn Peter n^a 
bu 6t untang musunog us&b sa ato? 

— Nao, — malaguton gihapoa, mitub3g si Leon — 
joadato nd dy& tungud niana? 

— Wala man gani; apan bisag kabus, ginahi- 
gngma ug ginatahud sa tibook nga lungsod gDili 
ba kaha asab tuud bu-6t nila ni Tatay nga M- 
gugma on ka unya sa langsui nato? 

— -J Ay SidiDg!,— -nanghupaw si Le6n sa hata-as 
uyamat— -ang gugmang gitinguha ko, ma6 ra ang 
imoug angsa atong mga ginikanan; gawas kanila, 
wala nay pagbatiog makaiipay pa kAnakd. 

Sa pagakabati i i Sidmg ning raga pulunga 
tambal sa iyang mga kasakit, mipahiyum maka- 
diyot, ug unya, sa tingog nga mapangabtibhu-on, 
mitubag: 

— Tiogali hiaoog inig-abut mo sa Manila, nia 
limut ka dayon kanako ug mangulitaw6 sa nbdh. 

~lAh! dili kana gayud mahatabo ! Kini ug ka- 
siagka~4ng puno a£ sa gugma kanimo, ug diH na 



' • '.so : 

lan sa laia. Ikaw gkni hiBooD...—- mitapng 
d Le6n, 

. ... Apa*n itigano p8rg subayori ta- dinhi sng 
tanang ginasultihan nia? X>asdyran r>& nea ang 
pang&dvi6n m mga nanagto-o kang Kupido. nia- 
nang mga binuh«t nga ang mga kssingkasing gi« 
nala^ba^an sa balawhnong udyong sa gugma, ha* 
ta-is uyamut, waiay katapusan... Kanang mga 
mainmong pulong nga gimugaa ni Bathala alang 
sa mga manolonda ug sa mga babaye, gipabati n! 
Siding kang Le6n; ug kini, mapoltib-oo uyamut, 
nugapabati nsab kang Siding mga pulong nga ■■ ti* 
numog sa kaminiaw, mga pnlong nga kaugal hgoe 
lamatig sa k&singkasing linums&n sa kasa&it..., 




tl 



Sa "Lieeo d* Manila 1 



May tuk> 'ka tuig nga si Le6n atua na sa K&» 
ulohan sa Pilipinas. M*y tul6 na ka tuig . nga-- 
8iy& na»ato-6n sa* "Lieeo de Manila", nianaag 
"Ool^gio" di-fn ang kina-adman gh atudlo sa ka~ 
bata-an, dunijaV sa pagslisil sa ka ingKasing -'sa. 
gugma alans sa InahingYuta. 

Ang pagbati niya kang Sidiner, mao gihapon; 
dakti, wal&y kinutuban, patli; gugma nga alang 
kaniya tawang lamang ang gahum sa lioiy-aney 
ag ang lakat sa panahon, kay dili gayad malang» 
kat ni makapabugnaw sa kasingkasing, Sa mga 
takn'a nga walay buhat ug, labi na g*yud, nia- 
aang mg8 takna nga ang lawas, sa humaa asg— 
daghang kahago, mangita na sa pshulay, siya, inay 
matui>g, magapalandong hinoon, magapalandoBg 
kang Sidlng, niadtong nahilHy6ng kalipay sa iyang 
kinabuhi. &ng mga mas>lub-oag kahayag sa ka« 
haponon, ang kamingaw sa gabi-f, ang mga lang* 
gam nga managbat6g sa kahoyng siliagan sa iyang 
lambu-anan, ang hoyohny, ang Bulan, apg mga 
Bitoon, kan& sila, kanunayng mangahimons; saksi 
aa iyaog gina antus, sa mga pagpanghupaw niya, 
ea iyang paghil&t.. 



29 

*■' *»? 

'Apdn kf roa dili n& si Sidiog d&ng usai£ ang 
ragahari ea iyang hunahuna ug nagalagbas sa ka- 
^akit sa iyang kasingkasing: ang mapa-It nga ka- 
hinrang m atong Yuta, kining atong pagka-ulipon, 
iya us£b ngt giaapaughinoktukan, sa kanunay 
iyang ginapalandong. 

Salamat ug6d sa mga tolon-an nga nadawat 
niya sa- iyang niga Magtutudlo, siya t*i Le6n, na- 
sayud nga ang Yuta tang Natawhan ala-nt kaayo, 
nga iahl sa ubdng Nasiid, ulipon: kahimtang kini 
nga ma-us&b lamang, dili pina-aui sa kus6g sa atong 
mga biikton, kay kita mga malnyahon uyamut, 
kung <H!i pina-agi sa kus6g sa kina-admah, but£ng 
nga anha Xk r£ makab ut sa mga Tungha-an. Kung 
mapaiandong na gani ni Le6n kadtone mea pag- 
daugdaiig nga iyang aakita sa iyang iungsud, kad- 
tong mga pagpanglupig sa mga lunalang^aw, ug, 
labi Da ga^ud, kung sa iyang paniimduman ma- 
siid-ong niya aug makslilisang tal£n-awon ?a pag- 
bokbok sa mga Bun^aiouy katsila sa iyang ania- 
h£n, ug unya, ang pa^'dakrip sa mga amerikanhon 
kang Kapit&n J&ntoy ug Kapit&n Awiug, isa iy»ng 
kalag mokalit pagbiil-ug a'rg kasilag ug kasubu 
ug, giiay6n, dinala sa labing bililtiong, tineuha, 
siy& manumpa nga mangJimba8og sa patto6n, ea 
pagkab ot sa ka-aiam, nianang sunuang nga sa 
iyang hunahuna, mao ray bugtong nga makalnm- 
pag niadtong mapaltnga kahimtang sa atong Yuta! 
iAh! dihddiha mosugat sa iyang mga inata* ang 
dagway ui "Senor" Tasyo, k*dtong kabiis apin 
manglulowas sa iyang 1 mgsud ug siyd, si Le6n, 
iBakaingon dayon sa iyang honahuna nga kung 
dsghan p3 sa Piipinan ang mga tawong sama kang 



Q>0 



Tasyo, . 'dili kaha unta mshatabu dinhi -ang.hila- 
bihang mga kadaut... 

Tungud niining pagka-as&b nga nahitabo sa 
salabubn ni Le6n, siy£, bisan tu-od maga-aotus 
iiyamut gihapon gumikan sa iyang paghimulag kang 
Siding, karon mao nay nagadasig niini sa pagpa- 
pa-ilo|> lamang una, sa pagpa-abut.., kay kadt6 
siya nagatoo na, sama sa ilang mga ginikanan, 
nga ang tawo aneay magapuyo, dili da alang sa 
iyang kaugalingong kaayohan, kong dili alang usal» 
sa, kaayohan sa Inahaag-Yuta. 




24 



; vi.- ■' 
Konstables kua Bag-ong "Guardla CivlT' 



Tugig 1902. / 

Ang kagubut batok sa mga amerikanhon, na- 
tapus n& dinhi sa 8ugbo Sa maka-uea" pa, . ang 
kusug sa katarungan gidaug sa katarungan sa ku- 
siig. Lupig sa hinagib&n, kabus ug gutum, kad- 
tong pongpong sa mga igsoon nato nga sa ka-isog 
sa Leon nanaglaban sa Yuta tang Natawhan, gi- 
buntog gayud> sa katapusan, sa mga amerikanhon. 
Matarong tu-od, bala-anon ang katungud nga ilang 
gilabaoan, sanglit mao ang kagawasan s% atong 
lungsud, niaoang gamayng bahin sa kalibutau, 
dHn anaa managpahulay sa dayon ang atong mga 
katiguiangan ug di-in anaa managpuyo ang mga 
binati sa atong kalag; apan mga pinuti da, 
su-6b, bangkaw, pana, lantaka ang mga hinaeib&n 
aila, ug ang piuuti, eu-6b. bangkaw ug lantaka, 
dili makatumbas sa kanyon, ni makaparang gaoi 
sa pusil. Sa natad sa panggubatan, ang hinagibin 
ug kaeahiim maoy modaug kanunay ug dili idili 
aog ka-isog og katarungan! 

iNatapus na sa Sugbo ang kagubut! . 

Ang bililhong dug6 sa atong mga igso-on wal£ 
na ma-usik pagbisibis sa kaumah&n, ni sa kaha~ 



" ■.: 25 

nginan nato madungdg p& ang hadyong sa pusil 
ug ang dahunog sa kanyon. Hingpit nga kahusay 
ingdg nagahari na* sa atong Lalawigan. 

Ap&r... kinsay maminaw sa mata-od ngra pitik 
s& ka&ingkasing sa lungsad, maka»ing6n dayon nga 
kadtong kalinawang nagahari maiimbangon diay, 
kay ang kadaghanan, Iabf na gayiid ang mga ka- 
btis» ang mga tawo sa uma ng buhat, nanagoatig 
kasilag batok sa Kagamhanan, kasilag nga gina 
punggan ana, apan nga kay hingpit, k*y naga- 
dila-£b sa dakang kasiga sa mga daghan, t mobut6 
ea madugay ug mad*lf .... . 

Diii kay ang Lung&ud, sa tapus ang haau- 
b6ng pahalay ug pahi-uli sa kuso# , nagatoong hi- 
ga.Ton nang nsbong ang gubat ar6a. sa nataa sa 
pag awaysn, pagbawi sa kag»wasan nga, sa eUkung 
paglapig- gigakmit kaoato sa mga kawatang luma 
langyaw; diii. .. e&dtong kasilaga, mao aug kioa- 
hanglang babati-on sa tanan nga, aa hnmau dag a ug 
moampo, inay sagnpdn, ingen sa angay ur ta, lelupigan " 
na hinoon, yatakan, panamastamasan, daiigdaugon . ... 

Ang ginapangandoy ugod sa ngatanan nga, 
pali sa mapait nga kahitntang sa Kagubut. kapa 
himudsan na unta ang kalinaw, di-in hari ang 
tagsatagsa sa iyang panimalay ug bugtong mag- 
buba-ot sa iyang mga butang, wald kaniysy ma- 
gahilabut, wsld ug wal£ modangat... hinonoa ang 
pagkabutaDg sa Lungsud nagakaduag^g kapait. 
Bisan asa, mabati ang bakho sa kadaghanar. ug 
dili tiaw ang mia walay paiad nga, g& tago e& 
iiang payag, mga masiiagon, naeagadangoyngoy.. . 
Daw bugdlbug&l sa kapalaran, aiang sa Lungs'id 
Ikabalhio ang mapintag nga panahon 3& "@uardia 



X 



■26 

Oiyil". Sarna kaniadto, ang lupig ug daug daug aaga- 
tuasik. Mga tawong walay sal! ginabukbok; mga bir. 
tang, labi na gayud ang mga hayop, ginagamit sa wa- 
lay bayadbayael; daghang mga babaye ginapanlugos; 
ug dili diyutay ang mga tirialikdan sa palad nga, sa 
walay hohinongd an, giparilutharig ug nangamatay.. . 

iKahimtang sa kaguol, kasakit ug hilak, mao 
ang kahimtang sa Lungsud! Ug ang mga ginika 
nan niini, mao ang mga Kostables. 

Sa bag-o pa ugong natukod king mga ann- 
daloha, ang kadaghaoan kanila mt>6 ang mga ta- 
wong iabing dautan sa duha ka kaiiwat: amerikan- 
hon ug pilipinhon Mga pa+aygutum ameriisanhon 
nga, sundalo lamang, n&nghidrgsa . dirihi si pa- 
naaon sa gubat ug nga unya, nanagpaka abut sa 
pagkakabo kun sargento, maoy sipanghimong mga 
opisyal sa tostables; ug mga sundaio niia kadtong, 
ang uban, mga Judastang igsooa nga si atong 
pakigbugno batok sa mga lumalangyaw. nanagtt- 
bang ni-ini, binuya sa u?a ka pudyot mga saUpi, 
ug ang uban, kadkmg mga mangugubut nga,, tu- 
ngud kay dili maantigong mangita sa paoginabuhi 
sa laieg paagi, wala manumbaling pakigtiperi dayon 
si ila ksnhing mga dinumtang kaaway. Mga ta* 
wong sama niadto, nga sa kanunay nanagbugal- 
bugal lamang sa kaayo ug kitarong, dili katingad aii 
nga managhimo sa t anagkalainlaing panglupig. Ug," 
sangiit pinaeagdan, sang'it aeg mga punoan nila 
daw nanagpakabuta bungol lamang sa ginabuhat 
sa ilang mga sakop, kini sila, bisan asang daplt, 
mangilog sa mga butang, managpilit sa pagbuhat 
sa walay suholsuhol, mamukbok, nanglugea ug, daw 
dula-an lamang ang kinabuhi, oanglutliang.... 



27 



. VII, ' 

iiiMga Ttilisan! 



Ang Lungsud wala^maka antus/ Miabut .na aEig 
panahoa nga ang tagaydn sa pailob mi awas. Hi- 
nntdan sa tanang kala-uman ga pagpinaatont sa 
k»tarung, napilit sa pagpangita niini sa iyang k&- 
ugalingoug kamut. 

Ug natukud ang PULAHAN, 

Mga tawong gikan sa nagkalainlalng . dapit /sa" 
Sugbo, uhk sa panimalii3, ug inibut ang sundan?, 
rianungas sa bukid, {Tagsatagsa kanila nij?ad»l% 
tun6k *?a kasingkasing! A ag uban : na^agntus pa 
sa kasadt sa bokbok: ang ub£n nagahildk sa ka- 
matayon sa ilang anaMn kun igsoon; ang uban 
nagili3gilis£n sa kalag tungud sa dayong kaulaw 
sa ilang asawa, an&k kun hinigugma; u§ ang nMn 
nagabati sa kayugiit tungud aa ilaag mga bttang 
nga gi^angilog.... 

Ug masinalingon sa katarungah, nga si Bathala 
mot&bang ktnila, nangita" sa kostables. 8ila waM 
managtagdd sa kahuyang sa ilang mga hinagib&n; 
mao ray ilang gipalandong ang pagpanimalus ang 
pagpahamtang sa silot niadtong mga banyaga 

Ug nahitabd, sa ingdn, ang dsghtng .. p>iaag- 
away. Sapa" sa dug6 oaiagay aa atong. 'kaumah&u 



,28- 

tsg lifro k* iibong kinabnhi nan&aiaglag. '--.". 

Apan kadtong pa alsaha sa mea alaut, inay 
makseumpo unta sa daat&ng mga buhat ea mga 
kostables, nakadngang hinoon: bag-on? mga 'etol" 
nga dih mntogut ug supak, ang pagsnkoi sa o>ga 
Palahan, nahimong, ahng kaniR masigang sug- 
hud *a iiang panglupig. iTagaa aa l&mang sa ks 
Innisoran ang ginatamud! ^a l*bing diyutavng 
say6p kun sa labing binuang pseangil, aog t»wo 
ginadak6p, ginakulata, giaabilango ug, kong di«i 
pa igo, ginaltttnang! 

Ug ang mga Pnlaban, nga sa iiang iaga]s* 
walay laing tayo kadtong mga tawong nahn±$an 
na a» pailub tungud kay w> )a na sraka antus ea 
pagdaug-daug kanila; kadtong gipamukb» k, >\ipa- 
matyan ea am&ha'n kun igsoon, pip&niogoBan ea 
*#awa, au^k kttn bimgugma; kadtoog gipangawatan 
sa mga hutaag; kadto eila . i^ipaug>ii& hinoong 
mga- maeupilon sa Kagamhanan ■ mea ma'iapason'sa 
Balaod... |H MOA TUL18AN!!! 




V ' 
II ' 

I ■. ■ 29 



i 



VK1. .. 

| Si Kztften Pdgg 

Usd ka u eompafiia" sa kostablea nga mina&* 
duan ni Kapitan Peigg, miadto sa lungsad sa 8a-. 
hagon. Nadangog aila nga didto may mga Pnla- 
han, ug ilang giadto aidn sa paggukkd, Nas4yad 
s'ia nga bisan ansa ane kaisog sa mga kaaway, 
ilagayong dag on, sanglit ang mga hinagiban n ini 
mga sandang lamang, samtang ang ila, mga pos»! 

|Qg. kaayon. 

| Kay sa langsud wala man siiay gikahibalag, 

laaiungas sa bakid. Baat nila gayung kab uton 
aiug dili hitupngang dangog ®a usa ka kaawayng 

;fupig uyamut! 

Ug didto st oukid, ma£y ua* nilaog nakita 
ang usa ka pundok sa mga tawo: nanambong kadto 
ea usa ka kasal. Apan kay gihanabuna man sa 
mga Konstables nga kadto mga Pulahan na ila 
dayon, sa walay suslsusi, ngt gidunganan pagpa 

jboto sa* pusil. Dihadiha, lima ka booi: nangama- 
tay, Ang uban nanagan, ug ang nban wal£ maka 
lihok. Ang nanagan gipangukud, ug ang nangp» 

§aibilfn gipanggapus, • . v ■ 

— {Hal& bamns eoji todos?— matnd p& sa m&~ 
ugong Kapit&n 



m 

An.s; lftking bag*ong gikasdi, nasaiDEd ea abaga, 
og aug iyaog asawa, patay ea kahadlok, gikuyapdn ... 

Sanglit ang bana mao ray maayoag pagkasa- 
put, ■ gipaatubang ni Kapitan Peigg. 

— |Cosa yu jaei aqui?--gip*ogatana. 

— Nagkombira intaon k&mi, u senor\ sa akong 
kasdl--niitubae nga nagakur6g, . 

—^Gosa?— misingka ang kapitdn. 

—Oikasal iataon ako "senor" ' 

-~\ A h\ yo bakak: yu - Palahan! — ug gil iv6d. 
giligid pagsaspa ug p*tid. ... Ug i'ay walia p> dag 
w&y rratagbaw si Kapitan Peigg, gitiat*g. niyaaig 
alaut samga sundalo, kinsa gipanugo sa pagkulata 
niadto, tiantudg motubgan nga ahg n&sagpundok 
sa ila, mga Pulahau: 

Igo Iamang nahimulag ea iyarg atubangan ang 
alaut nga bana, si Kapitah Peigg miatubdng Ja- 
yon sa mea babaye nga, pun6 sa kakuyaw na- 
nagpunsisok sa suambi. Gipagula niya sa hawaran. 
ug sa human pantitukig tan-aw, glpanghiogmlan' 
nga nama'Uli sa ilang tagsatagsa ka balay. Mao 
ra y gipabilio, sa itaas.ufcavkahiya.ang bagong 
gikasal. ' 

Batan on nga kuhg sa mga bulak paV dili pa 
dugayng mibukla*J, lieon ang lawas, ang dughan 
daw iinalik, naong inakabibihag, mga matdn^ dagku 
ug maitaro, baba nga iag6g giuahidlaw kanunay 
sa mga halek. kadtong babayhaoa mao> us£ ka 
hiaog nga malalim uyamnt.,. Ss pagsud-ong ka 
niya, si Kapitan Peigg gipanguragah sa lawap; ang: 
iyang dugo mi-ihit Ug ang hunahuna n^a kad- 
tong kaanyaga. sa dili madugay sapahlmudsan na 
sa i*in,' Da.kaiintal kasiya. kaniya nakapasibat sa 



31 . ' ^ 

pag-anag pahimulos... Diha, ang \Kapitam mibiya" 
sa pagk&tawo, aron mahimong imananap! Gilayon 
midool sa babaye ug migakue; apan sa kalit, na- 
hiaguman niya ang U3a ka sagpa. 

Ang kasab» sa daha* ka lawas nga nagbugno, 
nadungog dayon, ug sa -wala madugay, ang ma- 
sipang siyagi t sa babae, nabati: iTabang! tabang! 

Apan, ikinsa kaniyay motabang? gkinsay mo- 
luw&s sa« mga kamut niadtong banyaga? Stya, naga 
usara, ug iyang bana didto sa silong, sanaran, 
bunog ang lawas, ginapus.... - 

— -iBuhii ak6 ninyo mga mananap! iBubi-i 
ak6 ninyo!— nagkanay#n kini, pun6 sa kasilag; 
apaa kawang lamang ang iytng panlimbasug, kay 
ea labing kapintas, gikulata man hinoon pag us£b. 

Kinahanglan, kinahanglan gayud nga ang bn- 
ngang binantay&n sa tag-iya ug pinaabut sa du- 
gayng panahon, ma-pup6 ng kapahimudein sa lain. 
iKinananglan gayud! 



Gikatasan, tinumug sa singut, ang s&piit gum-os 
ug palpag ang buhok, nanaug si Peigg. 

Nagmand6 day6n sa pagpapundok sa iyang 
jmga sunda.o, ug sa tapus mosug6 nga ga-iron ang 
?banang ala-ut sa* usd ka haligi, siid nanglakat pa- 
Idulon s» Lungsud. 

Binhi nimahulay silag usa ka adlaw. 

Ning higayona, si Siding, ang hinigugma ni 
I*$®m t Mngiit-an . m Eapitan Peigg. 



32 



■ IX » ■' ■■■' " 

lUsa day kasingkasing ug usa day gagmal 

Ang Kapitan sa Kostabtes giabut aa kaibug 
k*ng Sidfng. 'Matahiiea kini uyamat, hilabihan 
ang kahingpit sa iyang kaanyag, hga ang maka 
eudong kaniya abuton sa dhhaduha kun sa iyang 
atubangan aduna bay manulonda, kun usa" ka ya 
tan-eng binubat. Siyd ma6 ang babaying dinamgo 
ea Magbabalak; ang pinangandoyng sulondong alan$ 
sa iyang mga "euadro," sa Maababuiit. 

Kawayang molubay Kun huypoa sa hoyohoy» 
mao ang lawas, nga daw linalik ni Pandayng Bat 
hala, napun6 sa kahingpiL Malumd ang iyang 
nawong sama nianang Manulondang mokunsad ga 
tawo ng, sa tapus kahutdi sa tanang paglaum, 
aagakinahanglag bala anong kalipay; maitum, da^ 
iinawng dili matugkad ug sa iyarg kahiiadman 
nagatago sa talinghaga sa gugma, ma6 ang mati f 
nga, linandungan sa malabong kiUy ug binauta- 
yan sa mga mabawog nga pilok, nai§ahimcng mga 
batobalaning makabibihag; ang iyang mga aping 
mapulapula, ingog bag-o kanunayng na|ribulai aa 
adlaw; ang il6ng, dili pislat ni mataliwtlw; u| 
ang baba ioh aog baba! kung musulti, mao ang 
iuhuran sa mananoyng tingog, ug kun mokatawa, 






s&aingug gangha-an ea Langit, diin sa iyang sulod, 
ang mga Minulonda nanagnukyaka." 

Apan bisan unsa ka dakti sa iyang kaibug 
kang Sidlng ug sa kamanap sa iyang batasan, siya\ 
wal* maka-ako dayon sa pagpahayag niini aa iyang 
tuy6. * Ang kaligdong niadtong babayhana ng ang 
katalagsa-on sa iyang kaanyag, nakapaki taha* sa 
Kapitan sa Kostables. . 

Aton sa pagkab-ut sa iyang tuyo, kini nsahay 
makahnna'hunl sa pag-ulita6 kang Siding, pagkabig 
nilni pina agi ea pakilooy ug hangyd; apan usahay 
i)3ab v labi na kun ang ^awanong hianrit sa ka- 
ibug musugnib sa iyang lawas, si Kapitan Peigg 
makapalandong sa p*ggamft na lamang ea kus%... 
iMa-ayo kini, kadali da ug dili mosaydp! 

ilg sa ulo niadtong Kapitana, kanunayg ma- 
gabugn6 kining duha ka hun£huna' . $Ha-in iyang 
palabin6n? 

- XJ4& ka hapon niana, miduaw sa balay ni 
Siding. Kini ug si Kapitan Jantoy nangatubang 
kaniya. Si Mr. Peigg nagpa-atab dayog sulti nga 
aron sa pagbantay sa lungsud, siya napilit sa pag- 
baMkbalik kanunay sa Sahagon, tungud kay sa mga 
balangay niini, adunay daghang mga Pulahan. 

'■— Viato nomas— matud pa niya, — otro semana 
patay eineo bukid 

•— Diil kadto mga Polahan, Senyor. Mga na- 
namboni lang intaon sa us£ ka kasal, — mirabag 
mapaubsanon si Tan-Jantoy. 

, . Ang mga puloog niini, wala makapahimuot 
kaog Kapitan Peigg, kinsa, bisag nagpaka buo> 
bnotsn ea atnban^an ni Sidlng, wala makapugong 
pageinka. ■*■'.'■ 



. ■;""■ ■ ;■ u 

— l&esa you ?egufro Pukhanl |porqu§ jabla 
maayo jillos? 

— Wala ako niolaban ki nila, ni Pulahan ako, 
Kapitang Peigg,— mitubag, „ mabugnawoD, apan wa» 
lay kukahadlok si Tan-Jantoy.-— Ak6 miaulti lamang 
sa tinuod Usa. gani niadtdng nangamatay, ako 
raang saop. 

. ... . Niadtong hspona si Kapiteu Peigg na- 
naug sa balay ni -Tan- Jantoy, malaguton uyamut. 
Nagiagut siya tungud kay walay nahimo alang sa 
iyang tuyo* ue labi na gay d, kay ang aeaMn 
ni 8iding, nagtoo nga kadt6ng ilang gipama^ay sa 
Inga Kostables, dili mgaPulahan. 

— Kaha kanang tigulanga— nagkanayon sa iyang 
hunahunaTsi Kapitan Peigg,— nasayud dagway usab 
nga kadtong babaying bag-ong min>6, akong gi- 
lugos . ■...' 

* * 

Miagi ang usd ka "semana". Si Kapitan Peigg 
niibaUk pagdu-aw sa balay ni Siding. Apan lahi 
sa una, mao na iamay miatubang kaniya si Ka- 
pltan Jantoy. Si Siding wala na pakita. 

— Igo lamang nagkabaylo silag pipil£ ka pulong, 
si Mr. Peige, nga walay laing tuyo kun dili si 
Siding da, naDgutana sa amahan niini, kun hain 
ang iyang anak. Ug sa walay popa-abut sa tubag 
ni Tan-Jantoy, miparayog sulti: 

— Mi queri anak ostid. Mi bamus insigida 
matrimoni. ^__ 

Linting moB\t6 sa iyaog ti il, dili unta ka«ayo 

m&kapakugang kaog Kapitan Jantoy, sama ning 

mga pulong ni Mr. Peigg. iKini mangasawa sa, 

8a ' iyang ana'k! - iSa pagdu 'aw-iu-aw . niadto, ma6 



'•■-..- 8.5 . 

diay iyang tuyo si Sidfng! [Dili ug diH mahimo! 
I^i Siding dun* nay sinaasan pamanlioridn, si Leon 
de la Crisz, ah£k ni Kapitau Awing; apan bisan 
wala pa kini, si Kapitau Jantoy dili gayud mo- 
uyon, kay iyang nakita nga sa tanang magtiayong 
Amerikanhoa ug Biseya, wala gayuy bisan usang 
malipayon. Ang kaliwat ng« Amerikanhon supak 
kaayog taras sa ato. Labiit pa usab, ginaingori 
nga^ ang mga Amerikanhon mahaghulamhulam kono. 
sa ilang asawa, gunsaon niya pagtugot nsa - ang 
iyang anak, hulamhuiaman lamang unya? Busa 
namalib;d siya dayon kang Mr. Peigg: 

— Saiamat sa imong pagpasidungdg kanamo; 
apan ipahibalo ko kanimo, Kapitan, nga si Siding 
aduna' nay pamanhonon. 

— -Ostid dili Siding— misakgaw p»gsultf si Ka- 
pitan Peigg — Mi queri jabla ella. 

— 9ipasida-an ko lamang ikaw, ardii dili mag- 
hago, Sa akong anak wa ka gayuy mapa-abut... 
Apan kay buut fca man kaha makigsulti kaniya, 
ako ikawng tugutan, iDili maingon ninyoog mga 
lumalangyaw nga kami, magpugong sa among mga 
anak sa pagpili riiadtong ilang higugmaon!— Ug 
si Kapitan Jantoy mitawag kang Siding. 

Kini migula ug miatubang kang Mr. Peigg, 
nagpaabut nga ang Kiipitan sa Kostables mobu- 
ngat 89 iyang tuyo/ 

Sa pinulongang nagakayamukat ug sa sinulti- 
hang sakot hangyo ug hulga, si Kapitan Peigg 
mipahayag kang 8iding. >. .. 

— Pasaylo-a, Mr. Peigg,— mitubag dayoa si Si- 
ding— -nga dili ko masagup ang imong -gugina/' Dana 
nay tag-iya ang akong kasingkasirig. 



U: . ' 

.—i&tsa you tegato ' Puiahani iporqu£ <jabU 
maayo jillos? 

— -Wala" ako molaban ktnila, ni Pulahan ako, 
Kapitang Peigg,— mitubag,, mabugnawoD, apan wa- 
lay kukahadlok si TaaJantoy.— Ak6 rriaulti lamang 
sa tinuod Us& gani niadtdng n&ngamatay, ako 
mang saop. 

. . . . . Niadtong hapona si Kapitsn Peigg na- 
naug sa balay ni *TanJantoy, malaguton uyamut. 
Naglagut siya tangud kay walay nahimo alang sa ■, 
iyang tuyo, uMabi na gay d, kay ang atiahan 
ni 8iding, nagtoo oga kadtong ilang gipamasdy sa 
mga Kostables, dili mga Pulahan. 

— Kaha* kanang tigulanga— nagkanaydn sa iyang 
hunahund si Kapitan Peigg, — nasayud dagway usab 
nga kadtong babaying bag-ong minyo, akoog gt» 
iugos. ...,' 

* * ■ 

Miagi ang us£ ka "semana". Si Kapitan Pei|g 
raibaUk pagdu-aw sa balay ni Siding. Apan lahi 
sa una, mao na lamay miatubang kaniya si Ka- 
pltan Jantoy. Si Siding wala na pakita. 

-— Igo lamang nagkabaylo siUg pipila* ka pulong, 
si Mr. Peige, nga walay laing tuyo kun dili si 
Sidlng da, nangutana sa amah&n niini, kun hain 
ang iyang anak. Ug sa walay popa-abut sa tubag 
ni Tan-Jantoy, miparayog sulti: 

— Mi queri anak ostid. Mi bamus insigida 
matrimoni, 

Linting mobuto sa iyaog ti il, dili unta ka-ayo 

makapakug^ng kaog Kapitan Jantoy, sama ning 

mga pulong ni Mr. Peigg. iKini mangasawa sa^ 

sa iyang anak! . iSa pagdu aw-iu-aw niadto, mad 



-35 . 

di-ay iyang tuyo si Siding! f®ili ug dill ntahimot 
jSi Siding duna nay sinaa^an pamaahori6n, si Leon 
de la Croz, an£k ni Kapitan AwiDg , ; apan bisan 
wala pa kini, si Kapitau Jantay dili gayud mo- 
uyon, kay iyang nakita nga sa tanang magtiayong 
Amerikanho a ug Biseya, wal& gay uy bisan usang 
malipayon. Ang kaliwat ngi Amerikanhon supak 
kaayog taras sa ato. Labiit pa usab, ginaiogoir 
nga arig mga Amerikanhon managhuiamhulam kono 
sa ilang asawa, gunsaon niya pagtugot nea ' ang 
iyang anak, hulamhulaman lamang unya? Busa 
namalib:d siya dayou kang Mr. Pdigg: 

— Salamat sa imong pagpasidung6g kanamo; 
apan ipahibalo ko kanimo, Kapit&o, nga si Stding 
aduna' nay pamanhonon. 

— Ostid dili Siding— misakgaw p*gsultf si Ka- 
pitan Peigg — Mi queri jabla ella. 

— Gipasida-an ko lamang ikaw, ar6ii dili mag- 
hago* Sa akong andk wa ka ga^ruy mapa-abut... 
Apan kay buut fca man kaha makigsulti kaniya, 
ako ikawng tugutan. iDili maingon ninyoDg mga 
lumalangyaw nga kami, magpugong sa ; among mga 
anak sa pagpili niadtong ilang higugniaon!— LJg 
si Kapitan J»ntoy mitawag kang Siding. 

Kini migula ug miatubang kang Mr. Peigg; 
nagpaabut nga ang Kapitan sa Kostables mobu- 
ngat 89 iyang tuyo. ■ 

Sa pinulongang nagakayamukat ug sa sinulti- 
hang sakot hangyo ug hulga, si Kapitan Peigg 
mipahayag kang Siding. .■■*■■ 

— Pasaylo-a, Mr. Peigg, — mltubag dayon si Si- 
ding— nga dili ko masagiip ang imong gngma. ' Buna 
nay. tag-iya ang akong kasingkasing., 



36, 

~~No jimporfca You pmdi giraw t hinigugma. 

— Dili kana mahimo, Kap!t&n. Dili namo ba- 
tasao sa mga babaying PilipiDhon ang pag-ilis-iliB 
tig lii» igutma Ua& 6&x among kaeingkasing, ng 
m& day among higugmaon. 

8i K piUn Pelgg wala mahigtingug Dili ma- 
laiis ang tubig ni 8iding. Apan sa wala* madu- 
g*ynchilnm, I^ad16, diw hugtit gayiid sa pagkab-tit 
b*, iyaog tuyo, bisan sa uaBang paagi, mtpadayon: 

-^Piro mi ama you y queri ikaw ama mi 

— -iOnsaon ta manl— -mitubag ei Siding, inuba- 
nan sa usa\ ka pahiyum, apan nh>-ang mayam-irong 
pahiyum nga, eaira aa baraw motid-lop sa ka- 
aingsasing. 

. Ug siy£ motindng na nnta aion sa pagblya 
kang Kapitan Peigg, kay iyang ntkita. nga king 
taohana dili &&gayog atubangon: inay magpahi» 
obae. sanglit nagkihanglan inagpahitaas na hiuoon! 
Apan si Siding waU makaiihot, Iray si Kapitan 
Peigg. oga sa kananay nagatotok kaniya, mignnit 
aa lyaog kamot ug milabni laron nnta p&ggakus 
kaniya, ug pagpatik sa iyaag aping aa usaV ka htlok! 

Ug kadtomg panamaatamasi dagway aaainmaii 
unta, kung eakalit, waJ£ pa aiuguld si Rapltaa Jan- 
u*y nga, kurdg sa kasilag, misiyagit: 

iMananap! jManaaapf iKanaugl 



37 



X. 



Kung dill-on ang gugma sa Kapttan 
sa Kostables 



May pipili na ka adiaw aga s» iungsud ss* 
B * '-■ . . . diin usahimutang ang iyang . "destaea 
mento' V wal£ m»galih6k si Kapitan Peigg. Ka» 
nanay lamang nagatak-ap Ba iyang lawak, ug kun 
ugaiing mogula man, walay laing buhaton kun dili 
*ng pagpakita sa iyang dautdog bnnt: manga^at>d 
Ug mamatid Ang hinungdan niiei. rnao ang nt- 
Mtabd kaniya didto aa Sahagon. Ang pagduauli 
ni Siding ug, unya\ ang patrpakaiiaug kaniya ikang 
Kapitan Peigg! ea balay ni Tan- Jantoy, nakapa- 
sugnib sa iyang kasitgkasing ea kasila», ug r ma~ 
dinumtanon, nakapabati kaniya sa dakang kauhaw 
aa panlmalos, 

iDili niya itugot nga nea lamang ka dalagang 
Pilipinhon mosalikway sa iy&ns gugma; ng alang 
kaniya, walay pasaylo kadtong usa* »a »ton? ka 
liwat nga, eama kang Kapitan Jantoy, mangatias 
pagsingka sa us& ka Amerikanhon, labi na kan 
kini Kapitan aa KostableM" 

K>o, dili tu- ud ikatugut kadtong iiasg buhat 
ni 8idfng ug Kapitan Hantoy. Ang olipon waiay 
katungud «a pagdumili ug labi na, sa pagpahitaas. 



38 • 

/Alang kan'iya, kinahanglan ang pagdukd kanunay, 
pagsugut walay supaksupak, sa tanan g gimando, 
paglihok lamang, sa us£ ka sulti, daw makina. fu- 
mala sa pagbu-at sa agaion, matarone kini kun 

■ hiwi. 

. - — i Makatilaw kamo gayudl— -nagakanayon si 
Kapitan Peigg. Ug sa hilumrusahay magaiingkod 
ug manampiling, ug usahayltoagabalikbalik pagla- 
kat sa gamayng hawan sa lawak, siya nagapalan- 
dong kun unsaon niya pagsilot ang kamapahatas-on 
ni Kapttan Jantoy ug paghimo aron, ang sa mi 
natarong wala kauiya ihatag ni Siding iya gayod 
makab-ut. 

— Ikaw, Sidmp,— mgkanayon eiya — kinahang- 
lang mutagbaw sa akong mga kaibug. 

* ■ 

Ued ka buntag niana, si Agapito Eioree, tik- 
■f.k ni Kapitan Peigg. ug taw nga naila kaayo tu* 
ngud sa iyang pagkamabudhi-on, nahi-abut sa 
B ..." — . . gikan sa langsud ni Siding. Miadto da- 
yon sa Kwartel sa Kostables. Nangita ea Kapitan. 
Ug daw hinasa niini, musulod dayon, sa walay 
popahibalo, sa lawak diin ni Mr. Peigg, usara, 
nsgabinpktpk.'... 

— Ma-ayoDg biintag, Kapitan. 
..■ — jAh,l jkosa, Pito,! — mitobag kadto, malipa- . 
yon—You balik yai 

— Oo, Kapitan. 

— Kosa, kosa notiekl 

--Kapitan,— -matud pa ni 'Pito— ai Kapitan Jan- 
toy, si Siding ug si Kapitan Awing, nanungas 
ganinang buntag eayo sa Haeienda ni Kapitan 
Janto.y didto- ea bnrid sa 'Sanagon. Maiaambong 



39 

ko'iio sa uai ka'.k&tapnt>au. . . - • 

— Motso i&o puiblo bamus aigui ellos!— naogn- 
tana ang Kapital s% KostaMes. 

— 9V«Iii, Kapitan. Stla da payod. 
— Boino, boino, — mitibag— Mi bamus-alia ko}e- 
allos Pulahan. 

Ug ' gilayon, rni^ald ug nagsugo ea • nsa* ka r^T- 
gento nga tigumon ang mga eundmlo. Mangadto 
sila sa Sahagon. 

• Ang takna sa paniraa!u3 nga gipa-abut ni 
Kapitan Paigg, mao na kadto. Higayon na nga : 
si Kapitari «laatoy mutagam sa iyang pagpangahas, 
ug nga 'ti Siding, ang masalikwayong Siding, ma- 
hulog s ynng oiga kamot. 

Kinuyugan sa katlo-an ka sunealo, si ' K&pi- 
tan Peigg milakat. Tapus ansj: talo'ka takna, sila 
nangabut sa "Haeienda" ni Kapitsn ■ Jantoy. 

Sa la j 6 ? .iLy6 pa -'r'il-. 'ib:ng nakita ar.g riaghang 
mga tao nga nana^puDsisol: ea iied k«; ^Kaui^ii^. 
Ar«g mg& 'saop' kadto nga, ■ u'ban 'sa- llang agalon, 
nanagpahimnles, mga luaiipeyon, si' kTitapnean sa 
usa ka Sta. Oroz. J Wala 'sng mga alaut nianga- 
sa^ud sa kadaau'ng iKng gin&pa-abutl' 

Arun s-i paghimo 's* iy©ng pammalus,- nuoy 
tnyo ni Kapitao. Pelg»' sr.g pagp^s^ngil m& kad 
toag ima tu,han? 'n^ Pni?.ha;.), ^sg kins=» may 
l&but- si Kapit^.ii' Jarti;V ni &i K:H,ito awing. 

Sa iugon, m; sayon k;:.ruy a -g p.^g^d&kop niini, 
ng uuya, pv: : ;-u?a g - i^dlo>, ai-£ .. p..gp*— .ig ■' sa 
kagaiii .ni ^ ::If.n- 

: Samn 'e-r -y..ct; uk.u;;:-li'u?;;', ea t a~:?-k-- dool na 
eii:;, ; Si , h^pi ;;;-;. ^.'oi:'-^. ■• i .-;.; :... ; .ii.\cU"' ?'■■:.. ■ ]ya r :g- mga 
sa'.'op i: ;:. .ii;-4 ;.■<'' n uu Ii>',,;;';,;:n t!.;^n an^ karna- 






lig. Dihadiha . tu'od ang mga tawo, sa pagkasabut' 

sa 'kadautan sa 'ilang ' tuyo, . naeigiyahay usab pa- 

nagari. Bisan giurisa ni'_ Kapitan Jan'toy pagpu- 
■g'ong ari'g iyang rnga saop, pipila da gayud ang 

narighibilhin. 

Mga mapahitas-on, ang kasingkasing nagasiga 
"sa kasilag, ■ si Kapitan Jautoy ug Kapitan Awing, 

•nanaipaabut sa Kapitan sa Kostables. Ug igo ige, 

lamang kining nidangat. 

— Asa kamo?— gUnsa na usab ang buut mo hirno- 

on?~- gipangatana dayon' sa maisugorig tingus: i i Ka- 

pitaa Jantoy. - 

— Mi ' b'amus koji you,— n-itnbag sa paningag 
nga mabugalb-igalon si Kapitan Peigg— yeu todos 
Polahan. ;~ 

— ^Kami, Pulahan? •• ^Uasay imong gipasikara'n 
Kapitan Peigg? ilkaw kalra "n'inoon a.ng napuki sa 
hilabihan kahubug! 

^ — Mi no quiere motso jabla, — misingka ang Ka- 
pitao sa ^ Kostables,— You da sawsaw aqui Pulahan. 
— Ug: miatubang ea iyang mga sandalo aron sa 
psgsugo nga panakpon si Kapitan Jantoy ng Ka- 
pitan Awing. 

Sa pagkadungog ni Kapitan Jantoy ning ■m'andd' 
ni Kapitan Peis;g, masupilon misingka: 

— {Dili ako paeUkop! iUnsay akong salal 
lAlaut niadtoDg motukbil kanak6! 

Si Kapitan Awing. nga mabugnawong btmt 
kay kang Tan-Janto>, mitariibag niini nga muhi- 
lo-n na laenaug usa. 

— Wa-1& kita karoy m&himo— rnatud 'pa niya — 
Ma-ayo na lamang hinoon nga raagpatarupoy-upoy 
kita usa kay tingalig mada'ug-pa. nato si ^apitan 



Peigg' sa mahmayng pakigpolong. 

Apan sa wala pa" makatapus si Tan-Awing 
sa iyang sulti, ang Sargento sa mga Kostables mi- 
dool kang Tan-Jantoy aron sa pagdakop; ug diha- 
diha nahitoliiik ksy gisugat man niini sa usa ka 
makab.ungug nga sumbag. 

Sa kulit, gikuninitan dayon si Kapitan Jantoy: 
gigunitan, gigapus, gibokbok..... Dungan niini, si 
Siding didto sa itaas, misiyagit, nsghilak: 

— ilntawa si Tatay! jsi Tatay! 
[Si Tatay! Hilak pa karon, Siding siyagit: ka- 
nimo walay nay mamati. Mapahitas-on toid ang 
imong . amaha'D, nangahas ka tuod pagsalikway sa 
gugma sa usa ka Kapitang Amerikanhon, ug »naa 
nagaantus na kam6 si.'silot iKamo ray tagsala! 

Human mangagapus ang . duha ka Kapitan, si 
Mt.. Piegg mingmander sa iyang mga sundaio nga 
kadto sila dad on sa silingang bungtod. 

— Sarhento— matud pa niya — ileba todo taw 
otro bukid. Si una jora mi nO llega, bamus iboog- 
bong! patay Kapitan Jantoy and Kapitan Awing* 
Queda dinhi eineo soldados. 

Sama sa baraw nga itampok, king mga polu- 

nga milagbas sa' kalag ni Siling, nga daw gipu- 

nawan, nahiearasay tgadto kang Kapitan Jantoy 

- ug Kapitan Awing, kang kinsa migakus, kuypg 

ang pag-ingon: 

— Muuban ako kaninyo, Atay. Dili kita manag- 
bulag. Mag-inunungay kitang tanao. 

Apan si Kapitan Piegg migunit kang Siding, 
dungan ang pagsugo sa Sarhento nga molakat 

Miiugnot si Siding; si Kapitan Jantoy ug Ka- 
pitan Awing nanupil sa pagkuyog sa mga Kosta- 



42 



Kt^- 



kt:l;ita ^a pusil. ■ min^iTiUit k>-f3ik £&yud. 

— ^Unsaon nlmb eng a>o'ig anak? — misiyagit 
.si Kiipit-:va Ji\uio-—.B::din::,- Siaia^. ipagbantay 
niurisiig laog!... . ' . 

Apan ang suiti . nlng aUut ng«s aaialiaii'wa.U 
matapTr-, ka'y h,- ■' Va..ft gilumo^ rna.u sa li&gbo'ag 
Si pusi: ng,i a:« ij ■£:■.?. bjk6boko ^lhaad; 



. . V J A i ■ U V :'M K l 11 -:i U. lid?. 



NXU 




43 



."i X i '':i ' t V .s.r.. iTA V; iii ii-li. U f i 



Ku^hiMIm sa fca-as . ea' ..ksnalig si ' Kapitaii 
Peij;g ng . el : SLilia^, uj ea silong,' 2.ag Jiina ka 
sasdaior-g . Eostables. 

-■ Si S'idin^ 'dili na raao ■ ait£ ' 'ka^'nkia ■ maha^atise 
'dalaga .ii<;a, ■ s* pagtan aw da ain2h./mg glliokbok, 
.nihilsk ngj . daw gip?:-Bawa7i, ■nahi*?ar. , ?.s2y.*. Siya m?.6 

Xi& ^l'lg" OiA k}-£iyi.ua| JL.Ii.ipii;. .0.0 11 Bi^ei S21 <s tiUD<i2igcli2 83 

kadn:it, ma-aD.t'gong ..uiagabaton ea igong . kaisug, 
aroa iasraang sa bl3-&n kingasg -ksaway. Sa msta' 
Mha sa' iysrg mga mata, mip'ali" karon s.ng 'k'alayo 
j^j£asi!ag 

. — -Mi qaei'i rnot^o ikaw —mi^nlti kaniya e^ 'ti- 

*-V -.-, -v *-•"■•- '.•■-. .'-.r;!.;:- ;-.,-■;, ,:•"' ^ ■.>•.-,'■'- ->-, ^ot,-- y. ." .Vr-.-.v ,- ■"- 
"0'" J i -'-j>'"i' -.!•■-.-: '^- >:« u: •■.:- J .*."-.:li, .;i., .."-.-. j j.- '-/-' ■.--. .,"- <o "^^ .«.-.«e-i yr, 

sieiia- -quv-ri u-e. '. 



J,U .?: ..::;;0::J — V/ ■'■'.." 


A.'- 1.'^' 


^;;,.::i " \:o iia i': 


r, £'- **V ■ 




'■:-,. 1.LH. 



* '•? • i 



___• !'«. r ^.— ~» ■> ,.,i.:- -. ! \'r---i ■£,<-, 1 ,<'\ -->f*»""*i 

. — gMa>ui\T?-., ir.&ii kna ako ma^-tisar;*? . 
— - -Mi ' poidi j.£.ci eosa mi qmri. ' 
. — -£Ha? eDii-iit ba'-disy, eiiiio kab-utoa pins&gS 
sa kasu^, a-ig'sa miQ.atarong el'li oo makab-ut? 
Poidi. 
— i Oili ng dili!— mitnbag sa daku'ng '.kaisug- 
si. Siding— iPaiabihon ko aiig'- kam.atayon!' . 



— Boino— misttl'ti sa mabiaybiayon si Kapitan 
Peigg-— Si ikaw no quiri, soldados bamus bongbong 
Kapitan Jantoy and Kapitan Awing. 

Sa pagkadungog ni Siding ning mga pulonga, 
siya wala makatingrtg: naghino&tpk. iGri-abut sa 
'dakung kaluya, daw nawad an sa tanang kuaug! 
iAng iyang ainaban intawon! iSi kapitan Awing! 
gUnsa kaha ang dadangaton nila? iTinueron ba 
kaha ang hulga ni Kapitan Peigg? i Ug sa dalung- 
gan sa walay palad nga anak nanagingting, maka- 
lilisang, ang mga pulong niadto nga kun sa sulod 
sa us£ ka takna dili siya mahi-apas, panglutha- 
ogon ' si Kapitan Jantoy ug si Kapitan Awing! 

Sa kasingkasing sa alaut nga dalaga, nagbugno 
gilay 6b-, mapintas uyamot ang duha ka pagbati, 
eUnsay iyang buh&ton? gTomanan ba niya si ka- 
pitan Peigg, aron mangaluwas si ■ Tan-Jantoy ug 
lan-Awing? gPalabihon ba niya hineon ang pag« 
laban sa iyang dungog, kanang labing malahalong 
hiyas sa usa ka babayiag Piiipinhoat iMasayon 
pang santaon ang dalagan sa iabing makusug baM; 
mahimo pang hnnongon sa. kalit ang kakusug sa. 
unos, ng dili, dili ang nin*r mg'a pahgutaaaha, 
p&gtubag ■'dayon! Kodtong kahimtang ni Sidmg, 
makapibuang ea tawo ug.makapadugmok sa ka- 
singkasing, kung ugalingydili mau tabangan ni Bat 
hala! 

Ang pagtuman-sa tuyo ni kspitan Peigg, jma- 
. oy 4iagbu-ong sa iyang kaputh ni Siding, paglunang 
sa dayong kaulaw u"g- pagbiya sa tanang kalamman 
alang sa mahimayaong lma-abut! ... iMaoy pagiikay 
sa katilingban sa mga tawo, pagdiko kanunay sa 
atubangan sa bisan kinsa ug pagantus sa taaang 



45 . 

pagtamay!... Dili na siy.a anga^ pakita kang Leon, 
ug, hinonoa, sama sa labing dakung makasasaia, 
kinah*nglan pa nga ^iya magapuyo na sa tago... 
Alang keniya, ang kinabuhi, mobiya na sa' pagka- 
salag sa gugma, pirayeg, awit, kalipay... k3niya 
wala nay *aing mapaabut, kung dili ang pagbisibis 
na lamang sa mga luha... Apai ang paglaban usab 
sa iyang dungu^, ]ay! ma6 kaha ang pagpakanaug 
sa silot sa kamatayon alang kang Tan-Jantoy ug 
Tan-Awiog, kinsa unya, didto sa lubngsnaD, ina- 
nagpanghimaraut kaniya, tuegud sa wala niya pag- 
pssakit aron manguluwas ang iiang kinabuhi... 

gUnsay iyang buhaton? 

iUg kinahanglan nga siya magadaii, kay ang 
panahoD, makuEiig, nag&lamoy sa takna, sa maka- 
lilisang takna nga gitagal ni Kapitan Peigg! 

... Wal£ na ktha intawon maks-sntus si Si- 
dfng sa hilabihaeg kasakit, milu-om na lamang 
paghilak... 

Sa pagtan-aw rd-ini ni Kapitan Peigg, kini 
nakapalandong nga sa katapusan, ang babaying 
'magah/-, nahumok na gayud. |Kinsa usab ang ma- 
kasupak niadtong iyang "hinigbng pa-sgi sa pag- 
hangyo? 

Nagahinamhinam,. daw' kabayong nakabuhi, 
migunit sa kamet ni Sidipg, ug .■ kay wala jnan 
kini molihok, migakiis sa h&wak niini, dungan ang 
pagpatik sa nawong sa uaa ka mahangolong halok. 

Daw bulkang roibuto, ang pinugngang kasiiag 
ni Siding mi-awas, ug sa kalit, ang iyang kamot, 
masipa, nahipatik sa nawong niadtong mapanamaa- 
tamasong Kostabies. 

Dihadiha sila nagkabugn6. 



-&o 



An^ kaiDit >?.*lr.w£s- :.?i ■ SiclXng nga ".nagakrig 
rd '■ K'npitan' P^ig^ ?ig aog kslalim #a ha'ok nga 
b?;(f~e"^:^t^kwa^ niini, nanagsugoib 'S& ■ iyan* la-' 
wls . SH liiiEbili^iig kau!>g. .. Mao rga, sa wal£'nay 
po'pa.napi-on o^ p&ma ea uea'ka'. gipanuigyang' ma« 
R : -'nap 'ang K-apit'?! sa ; Ro-t-h!es ming 'g^mit sa 
■ly&'n^- kiis;^?, ■ avrn e& ' pagdai^g 'kang .Sidiog ug 
kaniy» pagpehimDloi?...' 

: ' D:i^,^-.v i'^rr:' br?.?m6. -/111* - ; t^nsn "nivaDs: 

'lr'^-ir- 9, ^ilir^ot ni fvdin-- Fa ^P's^u'r^y n^oi/-";^ 

mai;!n{o ; . ; CB. Pa-ak, sumb*i'_:, karwas, palid, 'iyang 

Hrri'Tiit; :?.'■?:>. li lV?Tvang U?maa<_;! kav si ksuitan 

Fe?- ; 2:x w.skl, m^- rnaniimb^Iing: nagapsdayon aroa 

K": rt <~ ■ : '-. T'-'i-m •" ■-■-'^ ^^o .rn ' " n-'.Mirr <n ' ^j<lf;-M/ ••/»■ 

luva drry'on; -apan' aron ta p?^daii» ks.i..iva fiavnd 
sa ' l''-.bing dali, gi:.-Hiit*ra' s* Hug ni Kspitsn i^r?, 
ug [ : __r'.ta-ck«. Ba v'ala nr-'dngay, giya nahiit'ian 
•sa /?;iriiiavra, ug knlmg na' r-a Nisipem, nap?;(>:*n 



■'■.■• o 



1 ■ 

.■> . i _ >' . 



';';'' bnot ka:' : iji 
--.it?r : ).r.'~ri aii'?. ci'M:n h:.- ; s-.'.-'o ?a pu° : I, 
£?• '■d-'das'a, .11?' ??i K-pitpn . Pei.'-'*" 
i; : :''it.ni:idto:' Sl ^i.'lin:-,. 'ray yoiU &y 
H^pltnn sa. Ko::t:'b]e3, kfy, hnbo;? 
6s ir-.dMpsy; . ■:a i :?Xjaliim_ilos pa;-:- r aii ?a bonga &'a 
iyang 'buhat. 

iWsla niini palandunga oga ang ' psnahon 
'mad&'li - daeg - mudalag«n; wala siya maka-alingat 



C\ 1 


5"^ . 


■ .,- 


: ~l 




'l 


• * 






• - w 






• * 

"'M 1 ' 


:'•- n 


•s— 


-* 


e 


- 


*■ -7 


»-v» 




, ~ V, 


',. 


^. 


•*■- '" — ' 


%_5 ■ 


v 


" - ' 




- 


f- -' . 


-L/' 


; ^' 


"£ 


e. 


— - 


\\ ■?-? 


.-,+ 




r: rr 




*T> 



47 



ng& kay t:...i-Ab.-it- n. 






I?;:: il l"?^"":.^ 






; -a ijt; 



.i0;LU-.O 




^ 



■*?- :z? 




/yi\\ > 



'48 



XII. 

WALAY KALIBUTAN.., 



Nangagi ang duha ka bulan. ', 

8i Leon nga ataa sa Manila, nagasubo uyamot. 
IKanuhayng nagakub£ ang iyang dughan, maluya 
ang iyang lawas ug usahay, sa dili lamang hiba- 
lu-an, sa iyang mga matd mobul -og ang mga luha... 

May duha na kabulan nga slya wala maka- 
dawat ug sulat gikan ea Sabagon JNi ang iyang 
amshan, ci si Siding, wala manghinumdom gani sa. 
pagpadala kaniya maekig usa na lamang ka balita 
Vg kadtong ilang kahilom-kahilom nga sulu 
semana kanunaynsr managsulat,—nakapahibulong 
kaayo kang Leon, kaniya nakapuno sa kahadlok. 
f,Uo3a kaha ang nahatabo sa iyang* amahan, kang 
Kapitan <Mntoy ug Siding? 

Nagsulat siya ea iyang lungsud, ug walay mi- 
tobag; mangatana kanu.nay sa iyang mga kauban, 
xtg. ang tao&n masig-iyahay lamag pangambut. 
iKiadtong iyang duhsduha ug kahadlok, walay 
maskig unsang nakaliatag kaniya iabing diy utayng 
kahayag! Usahay hinoon, iyang pagahialinggatan 
nga ang iyang mga kauban magatan-aw kaniya sa 
nsa ka tinan-awang inubanan sa dakung kalooy... 

Us& ka hapon niana, ihalandumong hapon alang 



■ 49 .'■ ..'•'■-.. 

aa iyang kinabuhi! gitawag siya sa "Direetor 8a 
Lieeo de Manila", niadto sa buhatan niini. Ang 
iyang dughan mikubag kusiig, giabnt siya sa ka- 
hadlok nga, sa katapusan, iya nang mahibalu-an 
sa baba niadto ang matu-od, inapait, makalilisang 

uyamut. 

'— Leon,— misulti kaniya sa m*l'u-mong- tingug 
ang "Direetor", tapus sila m&nglingkod-— may inga 
higayon sa atong kinabuhi nga ang tawo magaki- 
nahanglan sa tanaa niyang kaisug, aron ikaasdang 
sa mga dautang hitabu, Bowahan samgoo, niini, dili 
mahisukamod sa ksguol ang- atong kaiag* ug asa ning 
mga higayona, miabut alang kanimo, Leon. 

'— .i'Ngano, ginoo "Direetor"?— maluspal kaayo, 
wala makapugong sa pag pangotana si Leon,-— 
^Unsay nahitabo sa amo? eNangamatay ba sila ai 

Tatay? 

— Wala man gani hino-on;— mitubag sa hmay 
aog u Director"~"dili sama niana ang kadaat nga 
nahitabo sa imotig banay: 'gpan .. " . 

— ^Unsa, unsa man, ginoo "Direetor"? ~ j,Yug- 
ani ako intawon! 

Mihilom -'kp.diyut 'aae "Direetor" Miduko daw 
naapaiandong. Sa tapus ang pila ka gutlo, mi- 
sulti 'ea inabagsawng 'tingng: 

— M&y p?pila na karon ka semana, miaoot sa 
"sko-ng mga ^alungaan aog baiiia ng'a an«; imong 
amahan ug us& kaknyog nga gingaoiag Kspitan 
Jantoy, 'gipanakop sa ;-ms:a Kostables, kay gipanag- 
pasangilan nga raga piilahan. 
■ — ■ — gNgano nga 'wala man ako intawon nimo sa- 
ginli dayon, ginoo, •' "Direetor'7— Misumpo pagpa- 
agutana si Leon. 



' 5 $ ■ : 

— Kay kaoi&dto wala ko pa . m&tino' sa tinned- 
ang •' bsl'Ua. Labut p^, gilianaliuna ko nga kadto» 
eila pa.vauUifiit-(*i£.y..n, inkkakiia -sa mga Kr&tables 
■nga,aug airishan mo ug si Kspitan Jantoy • • dili' 
mga Pulahan. 

-~imah invoj:iae, &'a .n/an diay- si'la karon?-r~ 
Tngub ssa kakiiib^, k&kadiok ug kshidlaw ea pag- 
■kesayud'-sa tinaed, nargstana. si Leon. 

— Sa -psgihbail k-o s-i b-Iita 'nga ang imong 
amahien. g:o.; : kop, .gisrilat^n ko 'd>;yon ans'Tamnna 
ea iiuong hiDgsod, ug' tiya rriituhog kanako nga. 
tmDO'dy ^paa ng& kaj si ii&pltan Awing .'u'g ang 
lyang k&ur/an gi-p^hagda'lw .inan ea mga Koetables./ 
.wala siya masayud . kur.g unsa un^ay nshitabd.- 
.^ . . J3i Leon wai& malii^tln^iig. Aisg kasakit. ini-. 
Ipm6s S'A-.iyang lu:Jag: kaniya mihari ang -makali- 
iisang {.vatah,ap n^a ang .iunahan niy'a eg £i Ka~ 
pitiin^J&atoy, gipamaril ba .sa -mga Kostables... 

.i'la-sabut. na :ea mga ma;<baba&a . nga ang Pa- 
nguio s** . i^iedu' ' \7v.iii .: iiiuiu^&ii ■ i^dii^- Leou ea 

w ...^.^, w^ . V— -o'--- ■ : -j ■-••■ ' .'^> : —*- :.'.<'. v..i .*;_-■ ^tO £S i ' .*' 



iw^.L.'».-' V * • 



^^''^^"'""'^^"^ '•''■' '^' t=a'pu.9.ij:i'.;;^yua m ; eo:~ 
sa r.£ ; ;iii.i^6 oa.' iy,in^' r.u.?'-.h-:tn ug ni ilapitbn Ja'a'- : ' 
...V, t^^.-y^ia.tri ^ii.e^or'' i^a.siys .ms.pauii sa- 
iyang^ Iip4iad, Arg ."L'iraetor^ ■ \it,l& masupakr 
"D.ii^i& iiiy,aiig inathr:jng ang Uo^iihi niadto, Linsa', 
k&y masayud Kaa gaynd.^a tinn-td, iyen^ gitam- ; 
bagan, gipun6 niya sa mga amahanong maymay nga 
biaan uiisa untay dapgaton sa' iyang amahan, 'diii 
siya, si Leon, padaug sa mga ^asakit... 



51 



«■■' 



XIII, , 

IPULAHANI 



Igo lamaag nahi-abut sa Sugho ei Leon mladto 
d&yon sa ns£ ka higala aron sa pagsnsi sa timiong 
nahitaho sa iyang amahaD, kang Kapitsn Jantoy 
ag kang Siding. Makaiilisang, sa bibd, niadto, iyang 
nasayran ang matuod: ang ka natayon ni Tan-Awing 
ug Tan-Janfoy ug ang dayong ka-alaut ni Siding. 

Dili matulib ga kalibutanong pulong ang ka- 
sakit ug kasilag nga dihMiha iyang gibati; walay 
■dagans? sarr-ng makagsaysay ug maiuspad kaayo 
gng rnga *bulok sa mga Magbubulit aroii. . kanila, 
*a hingpit, makahulM Nalumsan ans i^ang ka- 
.singkasing, mikurog ang iyang kala^ug midila-ab 
sa iyang dughan ang kalayo sa dili matsgbaong 
kayugot 

Sa sihugdan, iyang nahanahona ang pagbaktas 
«layon # sa bukid psdulong sa Sahagon, m didto, 
inibut ' ang hinagibsn, pagpangita kang Kapitan 
Peigg, aroa.ea pagpatilaw nlini ?a lahing mapintas 
nga parim*i!o3. Baut ni Leon eiuD.ergaboi kadtong. 
tawhans, tiii-on mg ..tunse niyang d : u:?.6 eg' tagud% 
tagaroa an'g lawaa; aprtn .iiny* . napnlaiiding "tisab 
,-sa -alant ng:>, k-m -.kiisi »?--s.'oy iynn^ br.h^ton, kus 
Biys.ag *\%->H m 4 -oy m * m £i't i . k'?.?2g "K.s'pitsn '" Peigg, 
hayan -Muo.on- .h r % insy \ tnakiibaln*/ hl-a&amm 



52 



niya ang maeolub-ong palaei sa iy/.ng amahan, 
eMagunsa tuoi siyang usard batok sa dsghan uya- 
mot? Labut pa, siya wala pa masa^ud sa ka- 
dunet ning yuta, migalig nga ang mga ponu-an 
maamtigong managpahamtang 3a silot niadtong mga 
mamumono ni Tan*Jautoy ug Tan-A^ing, niadtong 
banyagang nag-among-among kang Sidmg, sa iyang 
hinigugma: sa ginapanghupawang hinigugma Dga 
dili na iya, tungud sa gibuhat ni Kapitan Peigg, 
mahimong kauban niog kinabuhi... 

Apan, layl ang iyarg tisgug .wala tagda -'ea; 
kahitas*an: ang Pangolo sv mga Kostrbles mita- 
bag lamang nga mga Puiahan gayiid si Tan~Jantoy 
ug si Tan-Awing, ug ang. ubaug mga Pamuno ea La» 
lawigan, daw nangahadlok 91 m'ga Kostabiea, ^ingog! 
wala managtagad, nanagsoiosa id lamahg nga iia 
pa sa mahinayng susihon... 

— Ayaw pagdalidali a Undp, — misulti' kaniya 
arg "Gobernador" nga iyaog gidangpan.: — Huwat-j 
huwata lamang una... 

— ?Huwathuwata? iKinsang anaka nga bunan] 
sa amahan ug kinsang hinigugma-a nga langkatanl 
sa binati, nga makabaton ea pailob sa paghulatf 
bisag usa na lamang ka ^utlor 1 

Dayag na lamang nga ang mga pulong sa Pa*| 
muno Lalawigan, wala* makapahimu-ot ksng Leon.l 
iAng kasingkasing niining gi uhaw uyamot sa . pa{ 
nimalus, nagakinshanglan, aron matagbaw, nga| 
kapanilutan dayon aog mga makasasala ! Apan| 
kay pilit, nihuwat siyag usa, dana, tolo, daghangl 
mga adiaw; ug sa dihang nahutdan na siya' saj 
tanang pagsalig nga makab ut niya sa . lf agamha£ 
nan ang katarung: sa dihang napugos na siya pag|f 



■Qo 

to-o nga' kinahanglan siya na lamang gayud- ang ma- 
ngonay, kun buut niya Bga kapahamtangan sa 
eilot angmga' mamomuno, si Leon mipauli sa iyang 
lungsad, bulkan sa kayugot ang kaeingkasing ug, 
kalag, ug dinala ang kabangis, dili sa t&wo, kay 
kini diyutay da kaayo; kung dili, sa mananap Dga 
gitawag sa iyang ngalan: iLiyon! 

Ug didto na sa Sahagon, niadtong lungsud 
nga'alang kaniya ma6 kanhi an^ Paraiso sa iyang 
kinabuhi, ug nga karen nahimo nang lubnganari 
sa ianang kalipay, didto, iyang hinsayran nga dili 
ra di-'ay ang iyang amaaari, si Kapitan Jantoy ug 
Sidiog ang naDghi-agum sa pamono, penlupig ug. 
among-among sa mga Kostables, kung dili daghan 
ussh ang nangama'tay, gipanlugos, gipanagdaug- 
daog:.. Didto iyang nnsayrao nga *ng kabanayan. 
ning 'mga alaut, sa haman kahutdi sa tanang' pa^ 
ilub ug, labi na «ayud, sa tanang pagtoo nga, 
ang ilang sumbong dunggon pa sa ■ -tng'a ponu an,. 
nanungas sa bukid aron, tipon' sa mga Pulah»n,. 
pagpanknalus sa mga Kostables, pina-agi sa gubat.. 

Sa pagkahibal6 ning tanan ni Leon, pagkas*yudi 
niya nga arg ubang mga katagiluogsud nanagpa» 
katagamtam na sa himaya sa pagsilot sa pila kat 
makasasala, siya-nanumpa sa pfcgtungas usab m 
bukid ug pakigtipon sa mga Pulahan; nan'umpaV 
maipugon, n'a gubaton niya ang mga Kostables- 
sa "wrtlay' hu<;oiig, walav kokalooy ug sa daknng^ 

kapintas . 

Mao na kadto, magbabasa, nga sa usa kaga- 

bi-i niaaa, pahiiag 'gaulan, unos, linti ug lipak, 
atoag hikit-an ang usa kabatao-on nga,- mabangis 
ang "dagway 'ug' palpag ang buhok, nanganti sa. 



£ 4 



vn.l: 



rlidti 



:^l 



*0-~ 7 



G: 



•-•"jpagp; , .n 

'kong dt)i ' ei Leon, ng . k'fc-:itong rmha Ka' lubong 
: nga iya-.sH giktubang, mao ang kang TaQ-Jantoj 
*-vg T&n- \"wins;. Ang bab&yin^ giii>anlan niya, "21)9.0 
• si Bidln^, r>n^ iyaiag- himgu=, ma, ang hinigagmaog 
< alaut agii, sa walay sulbsal& ug tuiKU i lamaiig 
sa gihub^t 'ni. Ksir'tan PeJ?0\ nalmmw' na ]av.* 
-kaniya sa.dayo.n, dili oa - ^ayad niy» mahimoi'g 
:!:k&ubazi .. •. ' 



«Tt^e^" 



I...S 




Leon nga nahimong Liyon" 

■4 

Sa dakung kahinangup gidawat si Leon sa mga 
Pulahan. Mga tawong burong, sanglit ang kadag- 
hanan kanila mga mamomu-o ug mag-u-umaV la- 
mang, ang pagtipon ni Leon maoy, alang kauila, 
us£ s» dakung pagdaug. Kutub niadto ila na ga- 
yud nabatunan ang kanila nakulang: usa ka 
tawong mangi-alamon. 

Si Leon gihimo dayon sa mga Pulahan nga mag- 
sasambag nila, ang "ulo" nga nagatudlo sa ilang 
pagabuhaton. 

Apan kay dili pagmand6 maoy iyang tuyo, 
kung dili du|6 ug kinabuhi sa mga Kostables nga 
matiti ug malaglag sa iyang mga kamot^ siya, 
bisan ginahinugon sa mga Pulahan nga mangu» 
nay pag-uban sa gubat, mao kanunay ang ma- 
ga-una* aa pageulong. Ug hilabihan ang iyang ka- 
isug ug kapintas, nga sa wala madugay nabantug 
sa tanang dapit. Tibuok Sugbo, nagayamyam sa 
dakung kshadiok ea iyang ngalan, Liyong tinuod, 
nahimo gayad si Leon. (Walay pakigsangka sa 
mga Pulahan ug kostables nga ang iyang barong 
dili matumog sa dugo ug maka*angkat ug kioabuhi! 
Ning panahona, ang pundok sa mga Paiahan 
nahimong mauswagon. Nikaylap sa tibuok Sugbo, 



■ -66 .■;•■•■ 

ng -lahi ea un&Eg . a&i&w pg-a - a.sg k^daghiiB'aE:* 'ka»' 
. Lila ..' m&nagMmo l£03a'3g ' sh. .baot ss te 'gs&ta'gsang.. 
■buhaton,. karoh tinukpd pag-ayo, s&?amat ■■s-s» ' k&a>aia 
ug panlimb&sog n'i Leon, nagasatiod ;na s«. usa ka 
tingog ug walii nay'molihok kun dlli ■ .tungud ".sa. 
mando sa puno-an. 

Ans? ka4amhMJSS.11 sa '< Sugb6 pspillt sa k^ta» 
pusan pag-iiaag matuod iiga ka.aw.ay ea mga Fu* 
lahanV- iKadto dili na ma6 ang pundok sa, pipila 
ka tnlisan nga 8a;yoa daug pabo-on! ]Kadto rnad 
aay usa ka mabaga, ng maayong pagkatakod- nga 
puedok sa Kagnbotl 

Ug .kinahanglan ngs ang'-Palahan masumpo 
dayon; sa Hbihg'm&dali, matapus. Dagay lang na- 
waM ang-kaiinaw && Lahwigan sa Sugbo, ug sang- 
put&n niini, dugay na asab' ng& "akunong ang 
patigayon, nabiya ang mga aml 'ug wstiay nahimo 
biaan diyutayng Irauswagan. 

sOnsay pag&buhatoa? 

Giuibat-au. sa kagatnhan&n ang pagdungag s» 
mga Kostablea. Gukdon sa tinuod ang mga Pu- 
lahan, lnyahon, pahu- ou sa w.alay hunong gnbat. 
Ug sanglit maoy gi-iiang bugtosg "ulo" nila, da« 
knnp' ganti git&ny&g &.a inakadakup kang Leon. 

Kiadto ma6 nay pagpaaUiitabo sa dagkung mga 
's&ngka-' sa Pulahau ug Koetpbles 'sa' Aloguinsan,, 
Tuburan ug uban p&Bg mga' iungsud. 

Apan, w&la mauagpulos ang panUmbasug "sa' 
mga Kostables, k»y; ang rnga 'Pulahah nsgakadu- 
ngag Maoon. Sa usa\- ksoiiap-g mamat'ay.- duna. ka- 
■nunay ■ dsghan^ .moUis. '. 

'Ug dako. yyara-it "aog kasilag sa mg% Pulahan 
'b&tok' sa -...ilang mga . kaaway, '. nga . ang. pagpoy-' 




57 



po> dili mm&Yoti, alang saymga. Kcst.?-blo3,' vr~>M 
)&L-ghHlhi sa mga Pulahaa sng pasaylp-iig kaleoy. 
Kostkbles -nga- mahniog ea.ilang mga k&mot, ru&oy 
Koitablea n*a -siua&it ug patay. Sam*i &a ued ka 
kombir&, ang tags&tagsa ka Polshan, ^iirmbit ga« 
yud sa pagpsdal^ ngadto sa 'lubngan&n s$ -"ilang 
nayngtang kaaway. Lain aog musumb yj, Jr1*jl aag 
mus»gpa > mapatid ug mutadyok ug Ii\iii an.g- ma« 
abis sa dalungan ug muiiwas pagelungab. *■ 

Sila igo lamang- nanagtuman sa fcf.Iasd.59: Tal- 
yon, Alang sa.ilang.mga kaawayrilapg ,£foahimxv 
aog batok kaoila samga 'Palahan, gin?.bah&t usab- 
sa mga Kostab'es. 







58 



XV. 

iTakna sa Panknalusl 



Bisag dili na ti~aw ang dago nga iyang na- 
titi ug daghan na ang kinabuhi oga iyang na- 
laglag. ai Leon wala pa gayud abutag katagbaw 
$a iyang panimalus. 

Ang matuod niyang ka-away, ginikanan sa 
tanan niyaag kaiaut mamumuno ni Tan-Jantoy 
ug Tan-Awing ug raanlulutnpag sa mahimaya-oa 
kaugna-qu sa iyang kinabuhiy si Kapitan Peigg, 
wala pa niya kapahamtangi sa iyang siiot. 

Ambat, nasayud ba kaha sa pagdumot oi Leon, 
kun sinugo ba sa katalaw, si Kapitan Peizg ka- 
nun&yng nagalikay sa mga Pulahan. Kad8ghan na 
oiia hagitag away, aUngi, panuiunga: aog banyaga 
dili gayud magi.ii.-aw ug hinonoa mutolkol la- 
irj?iog kanunay pagtago. 

Kadtong tinalawang lihok sa mga Kostablea, 
nakaduogsg siga sa wala nay tupong kayngot 
ni Leon. Alang niini, mao kanunay huhing p*- 
ngsndoy ang pagdakop kang Kapitan Peigg, pag- 
y^tak &aniya, paglagbg sa iyang kinabuhi, ea hu- 
man Isa-antasa sa tanang bulok sa kasakit. (ri- 
taaumpa ni Leon nea kung iyang hidakpan, ang 
"lawaa uiadtong banyaga wald siyay diyutayng ibi 
■ liii, iyang tagudtaguron, daiiban ug pulboson, hang- 
ted inigkawala. 



. 59 

Ug aron gayud moguho si Kapitan Peigg sa 
iyang eitago-an, si Leon nagpabutyag nga moadto 
ga lnyong dagat; ue tuod man, sa us& ka adlaw 
niana, siya ng ang daghang mga sakop, nanungas 
sa bukid. Apan kadto limbong lamang nila, kay 
ga pagkaka-adlawon namauli man ug nanago sa 
usa ka dapit nga agianan gikan sa B. . . ., . pa- 
dulong sa Sahagon. 

)Vala dangtig duha ka adlaw, sng Kapitan 
'sa' Kostables, matinoho-on nga ss Sahagon walaV 
nay musamok kanila, napakita dayon sa dalaa nga 
magahatod ngadto sa lungsud ni Loon. 

Nagahingahingd. sng ginhawa, kini nagapa-abut 
kang Kapitan Peigg. »a katapu3an, makabaliis na 
siya gayud. 

Inibut ang pinuti, biuingat ang inga p&na, 
inandam ang mga bangkawg, su-ob, si!a; maku» 
bahon aeg dughan, nauaghulat. 

llgo lamang nanghitungud ang mga Kostableg 
sa dapit nga gitago an nila', iia dayong gir s sahag 
dasmagl 

Dih&diha, ang labing dugo-ong away naoitabo, 
Palahan ug Kostabies nansgkalamok; apnn 'gaeglit- 
wala managpulos ang mga posii tungud sa kadi- 
nutdutay sa bugno, gikan ea einugdan, ang mga 
Kostables lupig uyamot. Samtang sil£ igo Mmang 
sa pospos, ang mga Pulahan nanagbuut pagdnngab, 
tadtad ug handas sa ilaug pinuti, bangkaw ug bu ob. 

iDaghan sa mga Kostables nangapukan sa yutaM 

Ni-ining kahimtanga, dayag p'a ~ larn«™g nga 
sila mahurot gayud kamatay; gani ang ■bil«lv' 1 iang 
kasilag ni Leon kang . Kapitan Peigr ?% ;ban 
inakaluwas. 



' 6G 

Si Leon nga walay laing glbantayan kung diii 
»hg 'iya d&tig dinumtung ka-aw#y, nangita dayon 
nii&i Asg Kapitan sa Kos^ables, ginunitan sa 
kamot ang reboiber nagspasalipod sa usd ka kahoy. 
Mahadluken nga kini makalighot unya ug dili niya 
-k&br:B.'ai5, si Leon ea p&gkakita k&ng Peigg, mt 
■dasmag dayon, dung&n aug kalit nga pagtadtad. 
•Si Kbpltan Peigg, bisan nakaikyas, nasamad payu<£ 
ea bnktoii; apa'h dihadiM usab 'mibalus psgluthang; 
kang Leon, kinni n&igo sa liug, ug tinumog ss 
du&6, ' li'apukan.- 

Ang mga pulahan, ta p.agkaarrag&t niini v ingog 

nangabu'*ag kadiot; nsnghiaama sa usa ka sakayan 

nga" saiatang ginahuyop ea laakusug nga haiigin, 

kabnnggo-ag kalit ea bang&lan. Namiyd sa ilang 

. ka&way, ' .aron sa pa§'ts'bahg oa ilang pUnoan, 

Mfcig higayona igli? himudsan ni Kapitan Peigg 
ea pagdswla^an.! Siya ugu&em ka sunealo, npngg- 
lnw:&3.s& k&niatayon. ...... 

Sarfcaran, nawad-aa sf* buut, gidaia sa ' ij;a:ng 
raga ?akop mi Leon, paduloDg sa tago-snai nila 
ea bukid... 






61 



XVI. 

Hatiging Napukan. 



■;.Ta£hap. lamang? b?®g&mt sa kapalaran nga 
mi-ikii-.ig' gayud sa mga. 'KoBtab.los, -kna, btmga sa 
«a -mabugha r wong palandoBg, kadto da-an' na ba 
'gaymig sTnabnt'sa mgv.kaawa.y lat Leon?'. 

" IS'sag hsin niiniy '.matuod,: . ang d?ii masn'pak 
ms6 sg?r-a»g mga Kostable? nanahibalo ga.yud.sa 
kahhnteng sa ' , -olo* / pa ' m ^ Paiahi-a. 

gl Lean nag^iisu-l'- 'Gikan sa iyang pagkasa*- 
mad, siya wala 'na " raakatisdug sa' banig. Knaog 
' nga- hilanat: ■ innbanan e& kananayog salimnaDg, 
kanlya ■' m*takbpy. ..<■■-.. 

Maayo gaai kay si A.tmg, ang. bantng, ' medi- 
kilyo ea 8%hagon, ma6 kariiyay nag&brilong. Kaug 
dili pa, 'hayan dngay na si Leon gihaydi. 

Ang mga ngalan ni Tan-Hantoy,. Tan-Awing, 
Biding ng Kapitan Peigg, einasaumtaa kanuna?. 
niyag y&myam sa iyang sa imnang, ang nanghinn^ 
inuhanan ea daknng. kasabu, ug ang katapusan 
pinutos sa kaailag. _ 

—Ayaw usa ninyog patya kanarig mga Kos 
tablet,— magkanayon siya — Akd' kaniiay muloglog. 
Kan& siia maoy nanagbaril kay Tatay. 

Apan tawong dautan gayad palad, nahisnla<* 



62 

nga siya dili matagbaw ea iyang kayngot ug 
hinono-a, ang hataas naog kalbarvo sa iyang ka 
sakit;, kinahanglan pang padayonon niyag baktas 

(Jsa ka adlaw nian£, ang Kuwartil sa 'mga 
Pulshan sa P . . ■ . . . . . . . . . . . , silingan* lungsud ea 

Sahagon. gikalitag sulong sa mga Kostab'es. Bisan 
tuod kadto sila, may mga maayong paoalipod (trin- 
eeras) ur kanila nagakapin ang gidaghanon ug 
kaisug, kutob p& sa sinugdan ilang nabauaban^ 
nga kun kanila walay makaap&s hga tarang, ila 
gayung dadangaton? ang labing hingpit nga ka 
parot. Si3a hingbudhian, ug gawas p* niini, dag* 
han kaayo ang mga Kostables. 

Sanglit' haduol da ang Sahagoo, ang mga Pu~ 

lahan >a- P. . . , nangayog pakitabang sa 

mga- Pulahan niadtong lungsura. Dihadihd kini; 
sila nanugok. 

Mssinaligon nga ang mga Kostables wala ma 
ngasayud sa balay nga gitai?o-sn ni Leon, ug kun 
us-aling mangasayud man, dili gayud mangahas sa 
pagsulong tungud sa kalisod <nga dahgaton, ang mga 
Pulahan »ai2glakat, binilin lamang ang napulo ka 
sakop aron managbantay kang Leon 

Apan king ilaug pagtoo imaoy „ usa ka dakong 
sayiip! 

Taghap, pagbuut sa kapalaran, kun kinalakr. 
ba sa, mga Koatables, ang matuod mao nga ea pag- 
kagabii niadtong pagpanlakat sa mga Pulahan pa- 
duloog sa P.. .......... ., dih& nga si Leon ug 

3?ga kauhan nangatulog na sa dakong paghinanok. 
kap-atan ka Kostables, daw gipamulhot sa yuta, 
naElikos pagkalit sa balay ni Leon, Sa pagmati 
pa sa mga kaubaa aiini, ang kadaghanan kanila 



63 

U8& ka Ten^ente. — Ang mulihok, patay. 

Wala tuod managpakalihok ang mga Polahan, 
Tungud sa ka kalit sa ilang mga kaaway, sila 
ingog nangab ang, gipangayawan, nangahadlok. 
^Unsaon usab pagsukol nga sa ilang dus'han may 
gipani~on naag pusil? A ng musukbl, patay gayud, 
— wala masayup pag-salti ang opisyal. 

Kini, nga dagway nakaila\ nang daan kang 
Leon, miduol sa samaran;apan sa pagtan-aw niya 
nga wal& maglihok, ni mosultt gani, ang teniyente 
misugo sa iyang sundalo nga tantangon ang us& 
ka duyan nga sa duol binitay, ug ibutang didto 
si Leon, aron dad-on nila sa lungsud sa N ..... .-' 

Bisag gihilantan uyamut ug ang salabutan ma- 
luya, si Leon naka-alingat sa pagbalhin kaniya 
sa mga Kostables, ug basa, sa >lngug nga hapit 
dili mabati, nangotana: 

— gUnsaon ako ninyo? gKinsa kamo? 

Ang opisyal sa Kostables, daw bagong Wiling, 
ton nga nakadaug kang iNapoleon sa Waterloo- 
mspahitas-on uyamut, mitubag: 

— Mi Konstabulary. Mi bamws koji you. 

— Dili ako padalang buhi. 

Patya lamang ako ninyo hinoon,—mingulob si 
Leon. 

Apan hilabihan ang paghikurat niya, nga ang 
iyang hilanat, sa kalit, midugang ug, nawad-an sa 
salabutan, siya gipalimaangr. 

— Ania si Kapitan Peigg dakpa ninyo Dakpa 
kanaag banyaga.. . akong patyon. . . tabanga intaon 
gi Siding... na-a si Tatay luwasa.. 

Ginapus, kuyog ksng Leon nm giyayimgan 



64 

sa duyan, s ang mga Pulahan gipsnala sa mga Kos« 
tables n$adto - sa ■ langsud saN.. ...... 

f" :: ^'.A.ugug nga hapak, hapak sa kamatsyon, na~ 
da-wat ni£.dtcne gabhiii.aa-sa.mga' Pulahsn. Ang 
labing' maHg-ong- 'haligi nila, napul&n < ; ,sa mga 
Kostables''.. .■"■''■" 



^r 



65 



J\. V JLJL i 

£N<s.pu!o ka'Tulgsa Bilango-a.»? 



8a Tambaia&an sa mgs Kosttbles sa laagsod 

sa N. . .. , el .Leon .j>iflabulon£ sa usa-ks PraktiSra'ate. 

Ambut tuo'gud .ba. .kay -kiiii, • sa ..iyau$r diatuyag 

ka-ala'n. nak&igo pagbuiong, kun ea p^kigbuf:B.o- sa 

lawas ug sakit inidaug. b& £.:ayud ant_ kah?itan~on 

'Hl.'LeoD, 'ang matuol mao nga. aug "ulo-"'.fcaK>ga 

Polalian, "sa katapasan, naayo ea i.yaog sam&eL Ap&n 

lahi sa uh#n, &&# timyo ni Lepn. waU.niyaika- 

lipay, hinono-a gikasubo hinoony k&y iyang na- 

tan-aw nga l&mg" Katbaryo, so.mpaj s& ijum; na- 

baktes, iyd, na.usab nga dulungoa,' "80 m^a ka- 

eakit sa fiakg nga iyang giaa-antiis,' mi-durigag' 

k&niya karon ane mga ka'sakit sa lawas,,:. •'.. Patid 

yat&k, bukbok, bitay mao day bugtoug iyang gi- 

napaabut. 

Ug k&dto dili madagay. 

XM ka adlaw niana, ega aug • Praitikante ning 
pahibalosa opiayal.nga' si Leon maayona. sa eakit, 
Kini , gip&tawag ug niadto dayon. 

— Graeias kwaado koji you, you s&kit. Slno, 
aora patay,— gisugat siyag sulti sa lenyente m 

— Maayo pa untag gipatay ako ninyo,— misak- 
gaw tubag si Leon.-~9a human ang in^ong gitrahet, 
wala. nay bili alang *ktnako ang kalibutan. 



66 

—Bknr, si you no qmri kalibutan, bsnm& 
Oebu kalabus. 

_— Bisag asa, magsama da kanako,— nangyamid 
8i Leon, mitubag. — iMaskig dan-od pa ako ninyo 
sa Espidno! 

Tuod man, gidalg si Leon ngadto sa Sugbo, 
diin, sulod sa \Ca'rcel" gibitengo uban sa daghang 
mga Pulahan. 

Dinhi an^ Ralbaryoag gikahadltikan niya mi- 
abut gayud. B : ean sa unsang hinundan, ang mga 
Pulahan gioasakit. Papinumbagayon, padagan-da- 
ganbn, papas-anon mga butang mabug-at, pabuha- 
■ton sa labing malisud, ug unya, kung .dioang 'sa 
kakapoy kun dili na ba makaantus, mohonong, 
p&tiran dayon, yatakan, latuson, puspusan kun 
bukbukon.. \Jg kung hilabihan na sa daugdaug 
siia mahinaya^ pagsukol, dili iamsng hibalo-an 
nga ang ilaDg kiaabuhi malagiag: isulod sa barto- 
lina ug dili pakan-ug pila ka adUw, hunushunu- 
sog bitay, tingalon sa tubig, dunggaboh ba hinooa 
kun iuthangon 

Ni.pg kahimt -nga 'nakapild mahuiog si Leon. 
Tawang masupilon s& bisan unsang kalapasan, siya 
nakasakol -gayud sa mga Kostables. 

jMaavo gani kay sa wal& madugay gipasskaan 
siyag sumbong, (quereila) sa Piskal! Sa ingon, 
silotan siyag dili, makagtwas na siya gayed niad- 
toDg' makalilisang bilangu-an; kay kun siya silo- 
tan, dad-on man sa Manila. 

Panulis ug pagsukol sa kagamhanan maoy mga 
sald nga kaoiya gipasangil. Ug ang husay sa iyang 
buruka, ginapaabut a kadaghanau. Naila kaayo 
si ; Leoasa [tibuok Lalawigan ug mga Pamantala-an 



67 ' 

aanghisgut kanunay kaniya, aron ang siyudad sa 
Sogbo, nta sa pagkalobtniro dili bitupngan, dili 
maukay. 

Nga si Leoa dautan; nga si Leo-n dili dautan 
ang hanahuna sa mga tawo mshitungnd niini, na- 
nagkabalag. Ang aoan, mga matinamayoD, naga- 
ngalan kaniyag -mapiutas, ksaway sa tolinaw/ma- 
supilon, mamumund; apan usab, labina gpyud ang 
Pamantala-ang "ANG SUGA", nga nasayud sa 
bahin sa mapa-it nga ka-agi ni Leon nagaia- 
ban iauiya ug, sa dakang kaisug, uanagiiigon nga 
kon siya nahimong Palahau, kini gumikan lamang 
sa gibuhat sa Kostables. «Si Leoa gipatyan sa 
Amahan ug gilugnsan s* hinigugma! 

Ni-awas ang Hukmanan sa mga tawo sa ptg- 
abut sa adiaw sa husay Ang tanang mga Man- 
laiabaD, mga Punoan, m%& Kestab'es, mga Mag* 
susulat, didto na^ambons. Daw batubaiani, si Leon 
nakadani sa kadaghanan. Ug ang ka ambong ug 
katarong s v iyang panagway, ang kahapsay sa iyaug 
panlihok, inubanan sa wa!a matagong kasubo nga 
nagadungaw sa iyang mawoog, nakakabig dayon 
sa ngatanan. . lakip uiadtong nanagtoo nga siya 
maoy usa ka tawong talamayon 

— iDili mau di-ay dagwayg Pulahaol— -na g- 
payon ang mga taw.wg nanambong d dto 

S* taliwaU sa d&kung kahilom, gibasa ang 
aumbong batok kaniya, ug unya gipangutana siya 
sa Ma-ihohukom: 

— May sala ka. ' k.iin wala? 

— iWa'a!— uitubag dayou sa tingog nga larino 
ug-'sa walay ka<ahadIok si Leon. 

Gil-yoii aug Piskai mipakita s.a iyang mga 



■ - . ■ $8 

ktmainetan batok s* 'sin^mbo""^. .'&lga- -'&est&ble» 
nanagpniipulig s?ayssy "jva ei Lr:oa''PaI&h&n"gayud l ,' 
ksy. grwss panai- 'hMakp&n nila sa Kuwartsl ning 
jmga ' tawohana s^ bukid,. £la pMig - glksasd&Bgma 
k&daahan .ksayo sa-.-nat&d sa piutaTayan. ' 

Tapas ;ang mga saksi 'Sa Plukal, ang Magho- 
hukom nangotana km:g Lmm - . 

. — «Dana ba'i^.&'W ipatnidosg laban kahimot 
, ~~ Danay -dagh&o. . ." 

€ipapannmpa 'sMLeon. Malu8pad . kini misulti 
dayon sa taliwala sa hingpit n^a. kahilam sa Huk- 
manan. 

— Dili -ako magalimnd'—ma.tad p* niya— nga 
afc6 . Palahan. Matuod kadtong mga pulong sa mga 
saksi batok kanako. Apari wald sko m&nalis, ni 
sa pagsukol nako-.ga' k&gamh&ean gitohu-an nako 
nga aug Kagnbnt ksroo makaayo sa lungsud ug 
gumikan kaniya, makab-at sa Pilipinas ang Kaga- 
was.&n; dili Nahimo akdng Polahan tangod l&mang 
kay ang hinTmgi&n nansgpilit kanako ug tungud 
,-lsay, /bisan kies&ng mahimutang sa akong dapit, 
ifcaw, ginoo Maghohukom, ikaw ginoo Piskal, 
kam6, ragra Manlalaban, ug kamong tanan nga 
namati' kar.ako, managbuhat ueab gayud sa ingon. 
iKadtong dili mosnnod sa akong gibr?hat, maoy 
'n'ga-.'-ka dawtang tawo, labi pang dautang anak, 
walay dang^g, »ig ki may kasingkasiniar, angayng 
langkatan sa kasiiuk^iDy, kay kini .diH'man. maan- 
tigong rmbsti. 

Pr ghiiBii.lag Sfe anr*hang.' t1g>i1ang .na- u.-? 'na- 

pJBa'ng* i .-on.nyamnt; : psghila> , o sa : 'hittigdgma nga, 

gikan pa. sa pagkabatr. gikan p* sa pagkabata, 

'gikanb&n kannnay sa k&lipay- ng kasakit sa kina- 



..■..-■■' 69 .. ■ 

bulii; psgpnyo sa kamingaw,. kasnbii suloa ea tolo 
ka tuig, ug diha nga giuhaw ns k^ayo ang k&Hing- 
kasing sa -kalipgy, diha nga ang- pan^aiidoy &a 
pakiglipon niadtong mga min'ahal'- sa. kalag diii na 
masanta, sa kalit. kamatyan d&yon sa . sm^h*n ng«, 
wsky sulosala, gibaril, ug naw*d'&n s^ p&ng£&aw* 
unon, ng* s.% dakung amongamong gilagos; pag* 
pangitt unya katlrnngan ,u£ m&or&y kahipalag sa 
biaybiay tg pagtan-aw nga ang mamiriiona ug 
manlulugos nagapsrayon gihapon si iy&ng mga 
makalilisang buh&t, iah! maoy, mgs giaoo, pag- 
antus nga hilabihtn da uyanmt, m&k&p*buangsa 
tawo, makapatonglo sa pakd lakip s* mga Bala-&n 
sa Langit... 

Ak.6, ginoo Mf?ghuhukom, nagatu-on sa j$a- 
nil*, puno sa kadasig, kay gitohuan nako nga ang 
ka&i.i3i kinthsnglanon gayud nsa tawo, bisan ang 
skong kanngkasing: ginalumsan kanunay sa kami- 
ngawug kasubii. ]Didto sa among lungsod akong 
gitalikdan mg tigulsng kong amahan, ]am»hang 
mapinalangga-on! ug *ng akong hinigugma, kad 
tong kauban sa akong pagkabata ug bugtong damgo 
nako alang sa umaibtrt! 

May hadu61 sa tul6 ka tuig nga ak6 wal&ma- 
hinli sa Sahagon ug, tugob n'a.'sa kamingaw, ni- 
adtong bakasyonisa mopauli na gayud 'unta ak6 
sa amo: iToIo na ka tuig hapit nga ak6 gik&hid- 
law sa akong hinigugma ug amahanl Apan Jay! 
bayad sa akong mga gianta?, '■ dili hitnpngang ka- 
daut nagahulat diay kanako. 

Didto &a ■ "Manila, 'sa wala pa mo'dang&t ang- 
bakasyonis, gibalit&an akd nga ang akbng amttkan, 
Manuel de la Cruz, ug si Kapitan Juan Marquez> 



70 

anahan sa hiaigugma nako, gipanakop sa mga 
Kostables, kav gipananginiang mga Paiahan. 

Sa pagkasayud ko Ding balitaa, raipauli da- 
yon ako nganhi sa Sugbo, ug dinhi na nlng Si- 
yudad iay! nahibaloan fco nga dtl\ da kay gipa- 
nakop ang akong amahan ug si Tan-Hantoy, kun 
dili gipamaril pa *>a mga Koatables .. ng ar6n ga- 
yud mahingpit arig akong ieadantan, ang hinigag- 
ma Ko, giiugoB.-. 

Mihilum kadiyot si Leon. 8a atubangan niad- 
tong mapait nga kaagi, siya wala makapngong 
paghilak 

— i Ambut ngand,— -mipadayon siyag snlti — gi- 
noo Maghuhukom, nga niadto wala" ak6 mabu ang! 
{Ambut nganong wala magupok ang akong ka- 
singkasing! kong nawala* pa ang salabutan eako; 
kun ak6 namatay pa unta, dili na ak6 magata- 
gamtan^ia apdo ning kinabuhi, mahunong na ang 
akong pagantus ng dili na ak6 magabisibie sa 
luha... 

Ang mga pulong ni Le6n nakapanlibawot sa 
balhibo. Ang ngatanan sa dakung kasubti kaniya 
namati. 

Grisugilon ni Leon ang tibo6k niyang kaagi, 
sukad sa pagerikan niya sa Sahagon,:hangittd nga 
siya nahiuli ug nahimong Pulahan Usahay ang 
iyang tingoa; mainiton ug inubanan sa kasilag; apan 
nsahay nsab ang iyang pagsulti maputol, kay sa 
mga aping niya mubul-og ang mga luha. . 

— lUnsay akong buhaton^nangutana siya— 
Midangop ako sa mga Punoan aron sa pagpanga- 
yo ,sa ailot alang sa mga makasasala... kay ang ka- 
dautao nako wala na gayny tambal, a>6 niuyon na 



■-. .71 ' - 

iamaug sa pagpanghimaraut kanunay sa akong pa» 
lad ug pagdangoyngoy sa kamatayon ni Tatay ug 
sa kahanawong dayon sa akong himay»; apan iwa- 
lay Jca8ingkasing nga nahimuk og s* kshimtang na- 
ko, ni may usa ka daluagg&n nga kanako namati!... 
Nahutdan na sa tanang pagsalig sa katarungan 
dinhi sa yuea, gunsay akong gibuhat? Ang huha- 
ton nimo, ginoo Maghohukom, ug buhaton ninyong 
tanan: iPaglangkat sa piauti ug pagpangita sa ta- 
wong nakahimo kanakong alaut!... 

Ug karon mangutana ak6 kaninyb:— -mitlwas 
si Le6n pagsnlti— gmakasasala na ba hiaoon ako, 
ak6ng gipatyan sa amah&n, gihikawan sa hhrigug- 
ma, ug «tungud niini. nawad-an na sa tanang kali- 
paydinhi sa yuta?" i Makasasala ba diay ak6 hi« 
noon? 

Ang Maghe nukom wal^ mahagtingug, miduk6 
naghinuktok Daghan sa namati, nanghilak... 

Sa wala madugay, an^ Maghohukom, tapus ma- 
mahi'd sa.singot, namulong puno sa kalooy: 

— -Ang balaud balaud gayud, ug ako igo la- 
mang magpahamtang sa lyang mga gimbut-an. kung 
may kagahum pa ako sa pagpasaylo, ikaw pasay- 
loon nako Hilabihau ang iinong mga giantus ug 
pagaantuson sa kanunay nga, bisan pa ikawg na- 
kalapas sa balaud, kadto si!a igo na kaayoug ma 
kapapas, Apan lunsaon ta man! Kun ikaw miti- 
pion sa mga Pulahan tungud kay ang imong ka- 
tungdanan nagpilit kanimo, ang katungdanan usab 
nako sa pagka-Maghuhukom, nagapilit kanako sa 
pagpahamtang kariimo sa silot. Ang bugtong k@ 
lang mahimo alang kanimo, mft6 ang pagpangayo 



. .7» .' "" -■ -. 

sa Gobemado* Geneial (*) nga ikaw pisayio-on.. 
Samtang, ug sanglit alagad lamang sa balaud, 
ikasakit ko ang pag silot kanimo sa napulo ka 
tuig... 

Linagbasan ang kasingkasing sa ka6ubti,*ang 
tagsatagsa namiya sa Hukmanan. Walay bisan 
us&, sa didto nanambong nga wala* abuU ea ka- 
looy kang Leon. Uban kanila, sa nilum, nagpa- 
tulo sa luna,. Si Leon -ma6 gayuy usa ka tawong 
tinalikdan ea p&lad... IHingpit nga alaut! 




'(*) ' Pamuno-Lupoog 



73 



XVIII 

HALANGDON OSMUNDO SERES 



Ang pighimulag ni Leon sa pandok sa mga 
Pulahan nakapaluya niini. Matuod daghan giha- 
pon ang mga dinaugdaug nga, uhaw sa panima- 
los, nanangas sa bukid; apan tangud sa kaku- 
lang sa maayong pagdumaia, sng mga sakop ni- 
ya, sama sa unang mga adlaw, nanagkatibulaag 
na lamang: walay "ulong" gisun6d. Bisan tuod si- 
ya may inilang labawng pangalo, ang tagsatagsa 
niya ka puttdbk* nagaaunod lamang sa kaugaM- 
ngon kabobut-on sa ilan< pulopono an 

Kadto. sanglit kabus sa kaalam, dili maaa- 
tigong magapabati sa iyang tingug. 

Apan bisan pa niini, walay mga ilhanang 
nakita nga ang Kabubut matapas pagdali. 
Samtang ang panlupig sa mga HLostables nagapa- 
dayon, ug samtang, labi na gayud, pagasilut*n 
ang mga Pulbhang panghidakpan, Hng pagsukol 
batok sa kagamhahan dili gayad muhuooug. Usa 
ka Pulahang mahibiltn; maoy usa ka tawong an- 
dam kanunay- sa pakigbugn6. _ 

Ug ang kahimtang sa LiUwigau nagakina- 
hanglan nga kadtong tanan matapus; nga mahi- 
ulf na ang kalinaw, aron molak^t ang patigayon, 



■•'■'■" ' u 

maatim&n uug nangabiyang uma, makab-ut niadtohg 
; tisa .ka pulong amg kauswagan. 

Paiad sa Sugbo nga sa plhili-ayng bag-ong 
natapus, si Hal. Osmundo Seres, usa ka batanon, 
apan bantug nang makina-admanon, tawoog ma- 
hait Kaayog salabutan, makabuntog, alang sa pagka 
Pamuno Lalawigan, sa da-an r,g tigulang Pamuno. 

Sanglit maayoog "politieo" kay niini ug na- 
sayud sa hinungdan mahatungod sa Pulahan si Hal. 
Osmundo Seres, nagatou nga aron mahiuli ang ka- 
linaw sa 8ugbo, diii maoy paaging gawi on ang 
paggubat ug pu-o sa mga PulahaD, ; kay" kini dil'i 
gayud mahinyo,' kun did ang uiang buhaton, mao 
ang }/)ai:snmp> m& hinoon sa kalapasan ss Diga 
Kostabie <; ik unya. pagdani niadiong. "sa dakung 
kataroug, naugapiiit pagsukol sa Kag&mhanan. 

.■ Subay tiing hunahana a, gipasangyaw deyen 
ni Hal Seres sa tibuok Lalawigan ang pahihalo 
nga 'aiya,' 'kaawsy sa tansng kalapasan, dili mo- 
tugot nga sa.'Ssgbo .mabnhi' an-g p^niupig, v>g gi- 
dapit ang ugatAnan ngay bia.an kinsay rnny sum- 
boDg, madangop 'kaniya, kay sa wa^ay p^gpili 
iyaog hatagan sa--katarunga'n Dungan niini, iyang 
gi])ihimansii6 usab a-ng 'mga K> stables nga a'ng 
kauila rnskasala,— silahg rnegbabantay aa-. kalinaw 
: 'sa- lungsod— iyang pahamtaugao sa labing raapait 
ngH silot. -*. 

Tapns kining .tanan niya buhatii, ug diha 
D£h ang lungsod ug 'irga Pulahsn nanagpaka-alin 
gai na sa kabalhin sa mga Kostables; diha nga 
na^ayran n« sa kadaghanan nga»pipila niini, iyang 
gipamilango tuBgud kay nanlupn , siya mitangas 
sa bukid. ug nakigkita sa mga Pulah&n. 



■.-'.' "'■ ■■■■ ts ' :' " - 

Nanag-abut siia ga Sudlon. 

Niadtong halan&!aEoong bukid, mahimaya-ong 
"baluarte" riiin sa nanganging mga tuig ang atong 
mga igeoon nanagpnndok aron sa paglabsn sa 
bandilang Piiipinhon, didto nana^kita si Osmua- 
do Seres ug an$? mtf. Pulahan, 

"Politieong" walay tuponp, m^sinayuron nga 
ang mga kagingkasing ning mga tawhnnt, ^anglit 
mga bukidn©n, mahumok da kaayong tandogoB, si 
Hal, Osmundo Seres minghangyo sa mga Palaham 
nga hunungon na nih, ang kssamok, ug ning 
iyang paghenRyd, maoy iyang gidulong ang ka- 
eingkasing ' Gimaymayan niva nga ane karyohan 
sa atbng lungs©d nagakinahanglang puypayon na 
nila ang ilaDg kaeilag; iy»ng gi ingon nga kung 
padayonon pa nila ang pagsukol sa Kasamhanan, 
hayan mahi angin ang palad sa I&ahan tang Yuta. 

Kay, matud pa iiiya-^uDga.on paghatag ka- 
nato ea' mga Amerikanhon sa kagawaean, kua 
kita magaeamot ug pakita nga dili ksniy* ma- 
antigong magabantay ug, hinono a, ang kagamha- 
nang matukod, at6 kanonayng supilon? Gawas pa 
niini,-mip8dayon si Hai. Osouundo— kanato walay 
laing ikahstag ang Kagubut, kun dili kekabias da 
sa atomg Lalawigan. Tan-awa ninyo lamang: wa« 
lay bunga v arig karumahan ^uato ug patay 1 ang 
atong patigayon. Buut unta ako— mieumpay ang 
pamun6, sa human moginhawag kadiut,— m?gbu- 
kas mga dalan, aron masayon ang pagpanaw ni? 
pagdaU sa atong mga abtit sa bisan asrng i^It, 
buut unta ak^ magpatin^og mga Tungha-nn £?*■• 
makainum sa tubig sa kaalam ane aten^ :, ?, : 
baVf apan king tanan dili ko mahimo. ssW- :; '^ 



76 - 

maeapadayoa pa ang kasamok; walay mga tawong 
mobuhat ug labi na gayud? walay salapi ang 
lungsod nga s&rang magamit, Koog kamo — miti- 
was siyag sulti— mouyon pa Unta sa paghunong 
ning kahimtanga ug, sa ingon, mahi-uli ang kali- 
naw sa lungsod, gipa-abut ko ang pagtuboy sa 
atong Lalawigan sa sulod ning panahon nga ako 
maoy iyang sulugo on 

Mihilom usa si Osmundo Seres sa pagsulti. Nag- 
pa-abut nga manubag ang mga Pulahan. Ang Pa- 
ngulo niini, namulong: 

— Matuod, ginoo, kanang imong sulti. (iiila* 
namb nga king kasamok makadaut sa atong Yuta 
ug, labi na gayud, sa atong Lalawigan. Kamiy 
unang nanagantus sa kalisud ug kanunay gina- 
tan-aw namo ang kalisud sa iungsod. Apan $un- 
saon namo ang kalinaw, kung kami pagadaugdau- 
gon ug unsaon namo pag ampo, kun kami ibalhog 
sa bilanggo-an? 

Mihunong kadiyot ang Pangulo sa Puiahan, 
ug unya misumpay: 

— Kaml wald gayud unta magahunahuna pag- 
sukol sa " Kagamhanan; apan kay kaml gidaugda- 
ug ug wala tagda ang among mga sumbong, ka- 
mi, ginoo, nangapilit n&lamaQg...Kanamong tanan 
ania sa bukid, walay usang waH amongamongi 
sa mga Kostablos: laiy gipamokbok, laiy gipanga- 
watan, laiy gipamarilan ug amahan kung igsoon 
ug iaiy gipaniegusan sa hinigugma, asawa kung 
anak. 

— pili ko lalison, ginoo Pangulo ang imong 
mga pulong— -mitubag dayon sa mahinayng tingug 
ang Pamuno sa Lalawigan.-— Dhon ko eilang ma- 



,/*■*'„ 



&■'/- 



.-■'" 77 . ■■' • 

tuod. Mo-ingon pa ako nga kun ako pa usabaog 
mahi imitang sa inyong dapit, buhaton ko ang in- 
yong gibuhat. iDunay mga kalapasan nga kina* 
hanglang pahamtangan, bisan s* unsang pa-agi, sa 
sHot! Apan dili usab ako magaparayon ug pug- 
ngan ko usa ang akong kasilag, kun dunay maga- 
pasalig kanako sa pagpu-o sa mga • daugdaug ug 
mosaad sa pagtagad sa akong mga sumbong. 

SUnsay ipasabut mo uiana, ginoo Pangulo? 
— misakgawg pangutana ang usd ka dakudasu sa 
mga Pulahan, 

— Maoy ipasabut ko nga kan kanhi kam6 gi- 
naiupigan kanunay ug sa inyong tingug walay 
mamati, karon puhu-on ko na ang tanang kalapa- 
san ug sa- bisan unsaog takna andam ako sapag- 
tagadsa inyoag mga sumbong. 

— Sumala,^-misumpay ang Pamnno Lalawigan 
sa human muhunong kaiiyot — inagapadayon ba 
gihapon sa ilang panlupig ang mga. Kostibles? 
i Wala* ba kam6 mahibalo nga pipilS kanila akong 
gipamilango? 

—Matuod kana" hinoon* Senyor,— -nanubag ang 
kadaghanan,-*apan...mitiwas pagsulti ang usa* ka- 
nila-^kung kami mangampo, diJL ba kami pamilan- 
go-oa, sama sa mga kiuban namong gipanghi- 
dakpan? . 

—Dili ug dili— sa tingug nga paniguro-on, 
Mitnbag ang Pamuno sa Lalawigan. . . Kong ingon 
sa akong gipa-abut kamd mangampo, ipasalig k6 
aga kamdng tanan pasayioon sa pamuno-Lupong. 

Milungtad sa kapin sa tunga sa adlaw 
ang panagsulti ni Pamuno Lalawigan, Osmuado 
Serea, ug sa mga Pulahan. Ang gisangputan nU 



■ " . 78 : ■ 

ini, ma6 nga kini sil& nanagsaad *na sa pag-ampo 5 
baBtar nga sa uma-abut dili lamang panghilabtan, 
Maayo na lamang usab tuod nga kam6 ma- 
ngampo ug iloom usa ninyo ang inyong kasilag 
ug pagdumtH, kay lupig man kamo ea inyong ka- 
away ug dnna man gayud ing mangako sa pag- 
po-6 sa tanang kalapasan! Kang ugaling kini ma- 
gapadayon man: kung laing mga tawo makata- 
gamgtam sa mga kapaitan«r inyong gibati, ang 
Lungsod maantigo dang motindog, ug unya, kung 
ugaling ang inyong kayugot wala pa mahupay, 
mahimo na ninyo pagtagbaw: ang kalayo mo i ay- 
lap sa tanang dapit, ug wald nay sarang makapa- 
long sa sunog... 
. ■' : . ■ .' I ..'•.■ " •■' 




79 



XIX. 

KATAPUSAN SA KASAMOK. 



Masadya kaayo ang siyadad s» Sugbo, sama 
nianang mga adlaw nga iyang saulogon ang dag- 
koDg mga pangilin s Kadaghanari ea iyang mga ba- 
lay £inadayandayanan sa nagakalainlaing bandila, 
ug ang raga dalan niya napuno sa mga tawo nga 
nanagbahanbahan sa paglakat padulong sa mami- 
ngaw ag hilit nga balangay sa (iuadalupe Duha 
ka "baada" sa ''musiea", tuburan sa mga makali- 
lingaoiag huni, nanagpadulong us&b ngadto. 

— eUnsa? hinungdan niadtong kasadya-a ug nga- 
no nga ang mga tawo nanagg»nayan padulong 
sa Guadalupe? Pangilin ba niining balangaya? Ang 
iyang Birhin nagapakita ba k*ha hinumg bag-ong 
"Milagro"? 

Wala magasaulog ang Guadalupe ea i>ang 
pangilin, kay kini halayo pa, ni &w malahalong 
Birhin niya nagapakitag bag-ong milagro. Laing 
hitafo6, nga alang sa lungsud labing daku uya- 
mot kag sa pangilin lamang sa usa ka balangay, 
ginasaulog niadto aa Sagbo. 

iMatspas na ang kasamok dinhi ug magahari 
na pagusab ang kalinaw! 

Salarast sa panlimbasug ni H.al. Osmundo Se- 



80 

res, ang Pamuno-Lupong [*] minghatag sa iyang 
pasaylo alang sa tanang Pulahan nga mangampO, 
ug kini sila, mga masihaligon nga matapns na sa 
dayon ang panahon sa panlupig ug, sa ka-wahi- 
an, ang tagsatsgsa kanila pagailhon naDg hari sa 
panitnalay, manugbong niadtong adlawa, aron didto 
sa Guadalupe, manumpa sa atubangan sa kadagku- 
an sa Pulo, nga siia mangila na sa Kagtmhanan 
ug kutob niadto, hunongon na nila ang tanang 
pakig-away. 

Kini mao, magbabasa, nahitabong ginasaulog 
sa Sugbo; hitabong talagsaon, ginapaabut ug ka- 
niya nagapun6 sa kalipay. Ang pag-ampo sa 
mga Pulahan, maoy nakadala" sa mga ,-taw ngadto 
.sa Guadalope. 

IHuman ang daghang mga kalisad mapali na 
gayud sa atong Lalawigan ang mga adlaw sa ka- 
sadya ug kabulahanan! 

Nagadasuk sa nanambtng, dili masuot ang 
dapit nga tinudlong abutan sa mga Pula- 
han ug kadagku-an sa Sugbo. Gikan sa pamuno 
Lalawigan, Maghuhokom, Pangulo sa Kakostable- 
han ug mga manlalaban, hangtud sa labing kabus 
nga molupyo, didto nanugok. iSilang tanan bnnt 
manan-aw niadtong mga tawo nga, alang sa ubao, 
maoy mga luog, mapintas, mamumuno, kawatan, 
ug alang usab sa uban, maoy mga dula-an la- 
mang sa palad nga, sa tapus kahotdi sa taoang 
kalauman ning yuta, nangapilit pagtungas sa bu- 
kid, aron didto ug pinaagi sa hinagiban, pagpa- 
ngita sa katarong nga dugay na nilang wala igkita 



[*] Goberaador Ghnwal 



■ ■.. ■ w. ■ 

Sa baba sa kadaghanan,. masabag ta kiniog 
aiabati 

— iUnaa kahay dagway nianang mga tawliana? 
iMga mabangis ba kaha? 

Daatan kun maayo ang ilang kabantug, ang 
matuod mao nga ang mga ngalan sa dagkudagku 
nila, ingon pananglit kang Kintin ug Adoy, na- 
ngaila uyamot sa tibuok Lalawigan. 

Sa waU madugayng pina-abut, mabagang 
pundok sa tawo, nagakada-oi sa dapit nga gina- 
hulatan sa mga Sugbuanon 

— iAng mga Pulahan, ang mga Pulahan!— -na- 
gakanayon ang kadaghanan, nga naginilug&y ka- 
nilag sugat 

Ug aamtang ang mga bukidnon ug lungso- 
ranon naghimamat, pinig-itay sa kamot, pango- 
mustahay' nanaggakns, makawiwiiing huni, sa du- 
Jia ka "banda" sa "musiea" ginadungan pagtag- 
tng. 

Igo king nangahilum, ang Pamuno Lalawigan, 
Hal. Osmnndo Seres, mitindug aron aa pagsuiti. 

Madasigon kaayo, puno sa kainit, ang iyang 
pakigpalong. #i-ingon niya nga ang takna sa 
ialipay mi-abut na alang sa Lungsod. Sima sa 
usa ka batan ong igo na sa panuigong nga mag- 
minyo, siya kutob niaktong pagahiusahon . na sa 
kalinaw. 

— Salamat— matud paniya, kay* king mga igso- 
on ta sa bukid, maantigong mipoypoy sa ilang mga 
kasilag, matapua na ang Kagubut. Karoa motu- 
lin na ang atong patigayon, moatub&ng na ang 
atong kaa-mahin, ug ang Lalawigan nato maka- 
himo na pag*uswag. 



82 '■'■■ ■ ■ _ 

Apan ayaw ninyo-an-atubang si Osmindo Se» 
res sa mga lungsuranon—pag sabta nga ning mi~ 
agin^ kahimtaog, ningmiagi tang mga kalisud, may 
sala ang mga Pulahan. jWala! Sil* nangapilit 
lamang pagsukol sa Kagamhanan, tungud kay ni- 
adto wala sila* maatiman pag-ayo ug ang ilarig mga 
sumbong wala matamud. Daghan, daghan uyamot 
ang kalapasang nabi uo batok J£anilk, nga, kung 
kamo mangasayud, kamoy mo-una paghatag kanila 
sa katarungan. 

Apan karon, mga igsoon ko sa bukid,— mia- 
tubang upod siya ta mga Pulahan-— takna na nga 
ksdtong tanan matapus. Ang inyoa mga kaguol 
dili na mausab: wala nay panlupig ni daug-daug, 
Kadtong magalapas kaniuyo, bisan kinsa siya, kun 
inyong isumbong, pahamtangan dayon sa silot. 
Ug dili da ak6 magasa ad kaninyo niini, kuog dili 
ang labawng punu an usab sa mera Kostable? nga, 
tipon kanalo, ania karon. 

iMga ka-igsuonan, mitapus siyag^ ^sulti— kutob 
nrag higayona lungsoranon ug tagabukH, w»la 
na kitay laing dulngon, kaig dili ang kaayu- 
han na lang sa Inahan tang Yuta! 

Sa taliwala sa madasigong pakpak, mihunong 
si Hal. Osmundo Seres sa iyang hataas nga pa- 
kigpulong. 

Makurugon, maluspad, kay nailant dili anad sa 
panulti, usa sa mga Pulahan mitindug usab. 

■ — ttinoo, Gobernador, tungud sa among pag- 
salig kanimo-— matud pa niya— -ug tungud kay ang 
atong Lungsud nagkinahanglan, kami ma ngampo. 
Mangampo kami, sa human lumsi ang kasingka- 
sing sa tanang kasilag batok niadtong nanag-among- 



'■■■■' 83 

among ug lupig kanamo. Karon ihatag namo ka» 
nimo. Apan una kami managbulagbulag paigayo- 
on namo nga* kadtong among mga kanbang gi- 
panghidakpan 112 karon gipamilangg6, pamuhi-an 
untd. Usa kanila mao si Leon. 

Inigpauli naoung tagsatagsa— mip^rayon si- 
•yag sulti—ang kadaghanan kanamo wa,U nay pu- 
ilay&nan,- ang kadaghan^an k&namo, managbati ga 
asawa, amahan^ igsoon, hinigugma, kun anak ..a.pan, 
kng tanan dili namo panumbalingon ug among' 
lilonglilbngon lamang sa hunahuua, basta atsong 
madsla ang paatoo nga wala nay maskig nsa ka- 
namo nga sa bilanggoan kan bisao diin dapit, 
magab^kho iLMga magpshimulos unta ang tanan 
sa k ? gaw&saji! „. / •"• 

Ang Pamuoo Lblawigan mitubag dayon nga 
bisan wa!a sa i\ang mgakamot aog pasayio, iyang 
ipasalig ang pagkab-ut Silang tanan- matud pa 
nlya, — pamuhi an dayoii gaynd. 

Uig ^ilayon, aug ■ taf satagsa ka Pu)aha'n, du- 
ngao eng p'' ; g} : >aanmpa ea pag-iia ug pagsugut sa 
Kagairihana«,- .nib'u'tang'- sa yuta sa hinagibaiignilang 
dala: pinuti, • .-bangkaw, saBgot, kris, suob ... . 

Samtang' kini ginahimo, ang "band'a", . 'in.ada- 
■ sigon uyamot, nagatng.tug sa ' Mareha Naeional 
Amerisana". 

Taps-s king tanari,- uabungkag ang mabagang 
puLdok sa 'mga' tawo Tagsat&gsa Misigiyahayg 
pauli sa ilang panimalay.. Ang mga dagkudagku 
sa -mga.-Pulahai). sakay sa ma anindot nga "ear 
ruage', ^ipanala sa Myudad, aron sa pagtam- 
bong sa n±A ka Hari antng piging (banquete) 
nga gihatog ni Hal v smundo Seres. 



u 



xx ■ . 
ANG PAGHl-ULI SA BINILANGGO 



Nangagi ang siyam ka tuig ug tunga\ 

Salamat . sa kalinaw kanunayng naga hari 
sukad sa pag-ampo sa mga Pulahan, ang 
Lalawigan sa Stigbo nahiusbaw uyamut. Mga da- 
lan gibuksan sa taDang dapit, ug tnngud niini 
nakahatag kasayon sa pagpanaw, patigayon maku- 
sbg, yutang ginabuhtt ug nagabalus kanunay dag- 
haDg mga abut, mga tungha-ang gipatindug lafrip 
sa labing gamayng balangay, mga matahnm balay 
ea lungsod, ug daghan, daghan pa ka-ayong ilha- 
nan sa kauswagan, makita ta dayon inig tunub 
ta sa Lalawigan ea Sugbo , > 

Ang kahimtang niini, haliyo na kaayo kun 
iparang ta sa kaniadto sa may siyam katuig. Ma- 
ingon ta nga kaniadto siya hub6 ug maluyahon 
pa, ug karon pun6 sa dayandayan ug kusog. 

Sa mga Pulahan kanhi wala nay nagahisgot 
Sukad Bila mamanli sa ilang tagsatagsa ka balay ug 
mamalik pagpuyo sa os& ka kinabuhing kabus ug 
hilom, sil& ginalubong hiDayhinay sa kalimot, 
hangtud nga karon wala na gayoy nahinum- 
dom...Sama sa sngang nahntdan sa lana, alang sa 
lungsod aog ilang ngalan, ang ilang mga giantus 



85 _ - 

ang mga kalisdanan ug kasig-utan nga gibati ni- 
la, ang ilang mga buhat. sa kanunay nangapa- 

Si Oemundo Seres Aili na P8mnno sa Lala- 
wigan sa Sngbo Siya daku na kaayo, makagaga- 
hum uyamot. Ang kabubut-on niya mulabaw uea- 
hay sa balaud; ang iyang. mga mand6 dili masu- 

' Apan, ambut tungud ba kaha sa hilabihang 
libang niya nga wala makapatagad, tungud bt ea 
kalimot, kun gumikan ba ea pagdumili gayud '»!* 
Pdmuno-Lupe ng,(*)ang mga Pulahang binilangg6, 
wala" makabaton sa pasaylong gisa-ad ni Osmun6!o 
Seres kaniadto sa pagpangampo sa ilang mga ka- 
. uban. Kun kanila may nanagpakagawas, kana kay 
' tapus na— -ug dili laing hinungdan — ang tagal sa 
ilang tageatagsa ka silot. 

Biernes sa ljuntag. . Sa kadalanan sa Siyodad 
sa Sugbo, nagabagdoybagdoy ang usa ka tawo. Dili 
kinahanglan sudongon pagayo, aron ang maka- 
kita kaniya maka-ingon nga kadtong tawhana ma* 
oy usa ka ginukod sa Dautang Palad. Ang iyang 
kasub6, ang kaluspad niya, ang mga kunot sa iyang 
naweng, ans; mga ubang nagapun6 sa iyang ulo, 
ang kaluyahon sa iyang lawas ug ang kakabus sa 
iyang panapot, managtug-an dayon nga sa kina 
buhi niadtong tawhana, nagahapak makusug ang 
un6g sa kasakit, nga miguba sa iyang kasingka- 
sing ug migilisgilis sa iyang kalag. 

Ktdto kiya mao si JLeon de la Cfuz. 

Ma6 pay iyang pagdungg6 sa Siyudad sa Sugbo. 



I*] Gobernador General 



86 

Tapus ang napul ka tuig sa bUanggoan,^ may 
upat.pa laug ka adlaw nga nakagawas sa Bi'libid 
sa Manila. 

Sama sa hiogpit nga ' iumalangyaw, kadtong 
tanSn nakita niya, pulos bag-o wa iyang mga mata. 
Bag-o asg malig-ong "muelle", au^ mga lagpad 
nga dalan, aag dagkong m&a balay, ang mga ha- 
wang daw tanaman, ang mga bdigya-ang nagka- 
lainlain, mga sugang dagitabnon, 8in». mga , hung- 
h-ungaaan, mga autonovil ug daghan' pa ka-ayo 
nga sa iyang paggikaa, w&la pa panghi-ilhi, ug 
nga karon mao nay m£a matahum nga dayandayan. 

Ang dalang Magall&nes iohl ang' daiang Ma 
gallanes, ikatahum!.. Wala na kai>o siya makasu- 
bay ning dapita; naglibog ang iyang ulo mahi- 
tungud sa unaag kahimtang Mao dav ingog na- 
hinumdum*n niya nga sa usa k'a dal'ang hiktin 
diha kanhiy inga gagrnaypg balay,.'.nga s& iiang 
silong msy mga tindahan sa Insik, Katsiia \\£ Turko. 
Karos jah! ka'apad na sa dalan, kadygku sa iyang 
mga b?*lay ug' katahum sa. mga tindah*n niya. 

NagkHl&miainp: Vnxinrip". sabm-a' ni Leon sa 
tanang dapit niadt>ng (kiaoa, Apau . e,-ng nakaka- 
big gayud kani>a, a.ng. gina-tutuka-n niyag t-*'n-atr, 
nianang pjgtsm-aw g inubahau s\ kasubo* lrmhay, 
mao -sng sa~ -iya kanhing. mga bauoan nga karon 
nangahimo h'a'ng fllanl*l*ban, Mananambal, Mag- 
bubulong sa-niripon, ■ «.Iugeuwru" .;.... 

iGinoo ko!— agkanayon «iya sh hiaay, dungan 
ang hataa's nga panghiipaw—eNgano ugong gt-itom 
mo kaayo ang akong paiad! «Nga'ao ' ugong gi- 
mudaiud mo ako ?a kadautau, samtang ang uban 
gitagbaw mo sa kaUpay!. 



87 

Sa nagayamyam siya ning mga p^longa, dag- 
hang laha nanubod sa mga matd eiya", ug, mahi- 
nay, sa iyang mga aping nanaligdig. 

jSi Octavio Flores, ang kaniadto bugtong kong 
kaparang sa "Lieeo", Manlalaban na! {Mananambal 
na upod si M*ximo Borres! Si.. 

Wala n» siya makatapus pagpamulong, kay 
sa kalit, usa ka ma-alingisig nga totot sa auto- 
mobil, mipotol kaniya, ng sa iyang du-ol mihu- 
nong. Iya^g gitan-aw aug nanakay, ug maoy 
iyang nakita si Jose" Burro, kuyog sa usa ka ma 
tahum uyamot nga dalaga. 

igi Jose! namnlong siyang usara. 

Sangiit higalang smati ug maoy unang gika- 
hibak g niya sa Sugbo, tugob sa kahinangnp, ij amg 
giduol, dungan ang pagtunol sa kamot ug pag 
pangomosta; apan ambut gilawayan ba kaha sa 
iyang panagway, gimihosan ba sa iyang kakabue, 
teun nahubog ba sa ginarbusd tungud niadton« 
kaubang babaye, si Jote Burro misibug, nangusm6, 
daw* nahadlok nga hitandugan ni Leon. 

$Kinsa ibtw? — mapahitas-on, nangntana .— &Un- 
say imong tuyo? 

— Si Leon afco, Jose, si Leon de la Cruz,-^ 
maluspad mitnbag kini. 

gLeon? gKinsang Leon? iWala 1 ako makaila 
kanimo! 

1'WaUL makaila kaniya! -Walana makail& kad- 
tong biyogol nga sa nagato-on ; pa sila, kanunay 
kanhing magapakilooy kaniya sa pagpatudlo^ wala" 
na makaila kadtong sa panahon ea ptsulit (exa- 
menes). makalabang lamang kay iya mang igatotn- 
bat sa tubag: wal£ na makaila kadtong, kay k»-. 



; 88 

lang kanunay sa kuwarta, k'tdaghaa niya uyaoiot 
luwasa sa mga kalisud! iWala na maka-iid! 

Oo; ma6 gayud kini ang kalibutan. . Kung 
kita anaa sa itaas, ang tanan magshangad kana- 
to, magayamyam s% dakung pagtahod sa atong 
ngalan, magapuno kanato sa dalayeg; apan kung 
kita naahalog, wala na kanatoy manlir gi ang mga 
aigala mangalimot dayon, wala nay makaild kana- 
i6. Ug kun niag kabimtanTa, kit£ musangpit, ang 
atong tingog, dili dunggon, kanato walay mutagad 
ag. kita isalikw&y pa hinoon... jOh! Kalibutan. Ha- 
libutan! 

Si Leon wali mahagtiogog, miduko ug puno 
sa kaulaw, milakat. Linumsan sa kasakit ug sama 
sa usa* ka buang, si/a nagapatoratoy iamang: jWa- 
!ay gidulong! 

Niadtong higayona, ang hunahuna niya nahi- 
•iama sa usa ka sakayang walay bansa'an ug na 
bngtu.au sa lawig: gianod sa masuldgong dagat 
ea handumsnan. Ang ttnang k&agi niy*, gik#n 
niadtong rnga malinawng adiaw sa kabata, hang- 
tad sa panahon sa kalipay ug^ usya, sV dayon na 
ang kasakit, ingog nagabatog bag-ong kinabuhi, 
nabanhaw ug iyang gisubay. Pagpangg^ *a ama- 
han, mga psrayeg sa hinigagma, mga masipang 
aalox, g*kus, sa-ad ug panumpa niioi, mga bula- 
wanong nilang damgo, psgsalig sa unaabut. iiyang 
gibati pagbalik! Ap*n Jay! sa kalit. daw unus 
oga milumptg niadtong tanan, mipuli dayon ka- 
liya ang kas&kit, ang kasakit nga nagapuno sa 
lulia sa iyang kinabuhi, naga hil6 sa iy*ng ka- 
singkasing ug nagapatay sa iy»ng ka^ag.. . ' , . - 

i&h! Jmagaunsa pa ako dinhi sa kalibutan? — 



39 



BagksH&yon siya— iwa^ay amahan r walay hinigug- 
ma, -walay Mgal&, walay kalipay! gruagunsa pa 
ako? i Ay! ka ngiub, Bathal*, sa akon^ umaabnt! ..." 
Ug gidaug na sa hilabi-ang kagool, si Lebn, 
sSms sa nsa ka gt msyng bata, milu-om n&lamang 
p&ghilak... 




90 • 



XXI. 
Sa natawhang Liingsud. 



lAmbut ngano nga nianang mga higayon maga- 
un& aa kagabhion, nga sa tapus masaiop ang adlaw 
nagakapanas ang kahayag, aron sa hinayhinay 
magaladlad s i iyang maitom habol ang kangitngit, 
ainbut ngeno, ang kaiibutan malimis sa dakong 
kaming aw ! Ug kadton* mga higayoua,. i m amingaw 
uyatnot! Pagawng kasaba, sama sa plnugugang 
daagoyngoy, s» tanan dapit mabati; maluyshon, 
daw masakitoDgnagatiuka, #ng pmiapya sa balud 
sa dagat: ug mabugnawng hoyohoy nga nagalu- 
padlupad sa dakung kahinay, ingog nagabisibis mga 
luha sa kasub6 ... 

Niadtong mga higayona, nahi-abut si Leon sa 
iyang Lungsod. Ginilisgilis ang kasingkasing, hi- 
nilu-an ang kalag, nahutdan na sa tanang pagla- 
um, lapdy ang lawas sa kahago ug gut6m, dili 
mapalandong li bing mapa-it nga paghi- uli, ' sama 
nladtong kang Leon^ 

13* una, ang iyang dughan nagdila ab sa ka- 
silag ug dili hitupngang ka-uhaw sa panimalus 
iyang ginabat!; apan karon ikar6n! dulaan sa da- 
uttng . palad, tapus niioi buntuga sa usa ka hata- 
as nga pakigbugno, ^ala siyay laing ginabalon, 



■'.'.-.■ 91 

kung diii kamatayon da sa kasingkasing ug ka« 
mat»yon sa kalag... 

Alaog kaniya, didto sa Sahagon wala nay la- 
ing mapaabut: Kasakit, kasakit ug kasateit hang- 
tnd nga ang kamatayon motiwas paglampag ni- 
adtong gabofc naog kinabiihi. 

Lahi kanhi, ttug adiaw dili na mosubang, ma- 
sinaaron sa mga kalipayng uma-nbut- Ang mga 
gutlo dili ug diti na mapgagi, dinoyugan sa ka- 
pa sa usa ka halok, sa kalamo sa us& ka aa-ad, 
sa kainit sa usa ka panumpa...Alang kaniya, damgo, 
matamis nga p*gkub& sa dughaa, paglaem, gugma, 
tanan, tanau mangahurot nagkalawos .. 

CJg sa pagpalandong ni Leon niini, siy& na- 
hapalupog «a us&* ka bato, milantaw sa lyang 
lungsod ug unya, mihilak 

lAh kapalarant — nanghupaw siya— ipagkaba- 
ngis mo batok kanako! gNganong duna kay pini- 
li ug dunay sinakit? King lungsara nga alang ka- 
nako mao untay dapit sa dayong himaya, karon 
nahimo na hinoong lubnganan sa tanan kong ka- 
lipay .iOh kapalarant eUnsa kanimoy akong gibuhat? 

Namahid si I eon ea mga luha ug mingtindog. 
Mipadayon pagiakat padulong sa iyaDg balay, 
Saumson na siyag mo-abut. 

Kadtong b&laya nga kanhi matahum, maiinis 
ug dinayandayanan, karon, daw nakigduyog usab 
sa iyang kadaut, guba na, hufaw ug hubo sata- 
nang butang. 

Apan' guba ug tanan, ikadaghsnan sa han- 
dumanang nangabanhsw sa iyang panumduman, 
sa pagsulod niya didto! iNiadtong balaya didto 
mangagi aag raga malinawng adiaw sa iyang k&- 



■ . ' 92 ' ■'■••■ 

kadt6 maoy amang sakei sa . unaog mga 
pagp&nlabtik sa iyaag kasingkasing, sa k&taw sa 
iyang gugma, sa una niyang mga panghupaw; [eta* 
sinaligoii sa ka-awahian, didto niya balaybalaya 
kanunay &i?g labing mga matabuin damgo alang 
sa umaabut; ug didto, didto ikadagban sila si fci« 
diog magpinarayganby, managbaylobaylog tinan- 
away, maoaghajw£hagwa\ maoaggakus, managha- 
lok. . 

iOh!, mga malipayong adlaw s* kagahapong 
nawala, ^hain ra kame? ^Nganong^iili karao ma- 
ma ik, aroa managhatag bagong kinabuhi sa usa 
k»amut$.% 



fe 




yS 



XXII.' 

./ 

Kabanhaw sa gugma. 



Laing kadaut nagahulat kan&-Leon sa iyaiig 
lunesod. Dili »a di-ay igo ang*k*matayon sa iyang 
arn&han, ang kaalaut sa higugma niya ug ang. 
k*sakit nga iyang gisatagarotam, kun dili kaniya 
n'gpaabut pa ang kakabus. 

jAh! matuod gayud nga kun ang kapalaran 
mutaliktd sa tawo, rmitalikod sa tinu-od! Maga< 
pasagsd lamanr nga kini imudmud sa kahiladman 
sa kadautan...iKinsay magpalandong nga ang ta 
wong gikan ea paf kahimuts6, nagaiangoy sa hu- 
lawan; nga sng bugtong anak sa bahandi anong 
Kapitan Awing, mahiooutang karon sa kakabus! 
;Diii katohu-an! 

Apan, ^isan magasupil sa pagto-o ang huna- 
huna' nato, kiui mao ang lunsayng matuod. Si 
Leon guba na karog balay, kaniya nakulang na 
ang mga hayop, wald na ang iyang makina sa 
pagintos ug sa daghan niyang mga kamalig sa 
kamay ug mais, mga itom haligina lamang naog 

hibilin. 

Ug kini na ingon, tungod kay gikan sa pag- 
kamatay ni kapitan Awing ug sulod sa panahdn 
nga si Leon gibilangd, ang kadagh&nan, daw na- 



/94- 

kakaplag mga butang walay tagiya, niini nanag- 
bahinbahin. Uban sa lyang mga hayop gipama- 
tay sa mga Kostables, ang mga kamalig niya ug 
makina, gipanoneg ug ang nanghibilin, mga ma- 
nanap, mga galamton sa uma ug balay, glpangang- 
kon sa nanagbantay kun sa nnang nakapunit. 
jLakip ang pipild ka sa-op niya, nanagpakatag- 
iya na sa yutang ilang gibuhat! 

Apan, sanglit anad na sa kadaut, ?i Leon 
wala niini magatagad. iKadto iya nang gipaabut! 
Alang kaniya ueab, ang kahanaw sa iyang bahan- 
di, walay diyntayng bili kung itapak sa mga ka- 
sakit nga iyang gi-antus... 

La-ipg bntang mao karoy ginapalandong niya: 
idiyutayng sidlak sa kalaum*n nga nagasugod pag 
hayag ea nadulman hiyang huhuhuna. jSi Siding! 

Didto sa ijang balay niadtong lungsora diin 
bubi kanuhay ang handumanan sa ka-agi, ug di* 
in ang tanan nanaghisgut sa milabayng aimaya\ 
kinahanglan nga mabanhaw ang gogma ni Leon ug 
sama sa unang mga adUw, mobalik pagpanlab- 
tik ea dakung ka kueog ang iyang kasingkasieg. 

8i Siding, sa hinayhinay, nakaluk6p sa iyang 
hunahuna. 

iOh! si Siding! 

M£tu-od kini nahisnkamud; apan nahisukamnd 
dili tinuyuan sa bu-ut, ni Dagdanghag: nahisu- 
kamud tungud lamang kay gitukmud sa usd ka 
kusug nga hiiabihan ug dili masupak...apan sa 
pag-agi niadtotg makalilisang h'gayon, siy^ mi- 
tindog dayon ug, aron dili na mahibalik pagk*- 
hulog, mitag6 sa bukid, di-in nagapuy6 sa dakung 
kaligdong ug hingpit nga kabu-utan, nagpuy6 tu- 



- 95-- 

buran ang mga mata sa mgf luha ug piuahinu- 
neud kanunay ang kasingkasing kang Leon, ni- 
adtong lalaki nsia, bisan alang kaniya, gi-.ulang 
nag ■usa*-. ka lawod nga dili mst8b6k, iya giha- 
pong g*halaran sama sa paghalad sa Yutang-Na- 
tawhan, sama sa paghalad kang Bathala, 

— Apan iuasay iyang salaT— nag&kanaybn si 
Leon kung magapalandong pa kang Siling— |Ma- 

kasala ba diay ang walay hinagiban, budhi>anpag- 
buno ug ang kulang sa ku-siig, Ubaugan pagka- 
wat? |Si Siding walay bi?an diutayng sala sa 
nahitab6!.. 

Oo, matu-od, waU siyay sala, iwalal Ug )a- 
but pa, kun ugaling sa iyang pagkahulug, siya* 
nabuling man, kiniigo nang napapas sa iyang pag- 
binu-utan, sa iyang pag antus, sa iyang mga lu- 
ha. iLaia' pa hino oy nahisukamud, dili na unta 
motiadog ug magapadayon . aa'lag iunang sa ka- 
daut! 

Dlnasig ning mga hunahuna-a ug tinukmud 
m diii masupak nga pagaaando sa kasingkasing, 
si Leon makubahon ang dughan ug makurugon 
ang kalag, mi-adto sa balay ni Siding. 

Ug si Sid'ng dugay nang nagapa-abut kang 
Leon; apan nianang pagpa-abut nga inubanan, ba- 
hin, sa kahinangop ug bahin, sa kakulba, sa ka- 
hinangop, kay dili na masnkud aug kahidlaw ni* 
Ya sa pagsud ong niadtong namingawan gipaka*' 
bathala s» iyang kalag; ug sa kakuiba, kay gi« 
kehtdlokan niya kanunay aag higayon nga kina- 
hanglang itug-an "niya kang Leon ang tanang na* 
hitab6, Tungud niini, sukad mahiabut si Leon, 
naw&d-an ■ si • . Siding sa kalinaw : pagakulba-an 



kaaanay, dtli makatoltol mabuhat ng... magakapn- 
tolputol ang katulog. 

— gUnsa kahay mahitabo inigkakita namo rii' 
Leon?jIya ba kaaa akong tamayon? Pasaylo-on ba 
kaha hino-on ako niya ug sagupon sama saubang 
mg» adlaw? 

Ingon niana, samtang mage balikbalik si Siding 
pagpalandong, nahisaka sa iyang balay si Leen 

rdadtong higayona, sa hawansn, si Siding 
nagatahi 

Sa pagyaha u pa oiyag tanaw, maoy iyang 
nakita si Leon nsra maluspad ug daw amang^ wa- 
Sa makatmgug. Sl Sidiog wala makatigug wtb. 
Siia nagtinutukay lamang. 

iUnsay gipanagsultihan sa ilang mga kal&g 
niadtong gutlo sa panagsugat sa ilang mga tinan- 
away? Basol, mahay, paghnpaw, luha, gugma, kaii- 
pay, tanan Itanan! sa kalit, gipaaagsuginlanay nila 
ai»dtong daw walay katapusang gutlo...lDihadih&, 
sila. naghibaw anay dayon npa ang ilang kalag na- 
nagkaluha gihapou ug sa ilang kasingkasing, na- 
gadila-ab kaaunay ang masigsng kalayo sa usa 
ka pagbati. 

— ^Komnsta ka, Siding?-— nakalugos pag-sulti 
ai Leon -- 

8i Siding, wala mahagtingug: miduko, ingong 
nahadlok ug naulaw ..mihilak, 

Sa pagsud-ong niadto ni Leon, ang iyang ka- 
aingkasing nahimong lawud sa dili matugkad nga 
kalo-oy. Malum6 uyamut, milingkod sa tupad ni 
Siding ug, sama kanhl, migunit ■ sa iyang mga ka- 
niot. . 

Nganong nagahilak ka, Sidiag? Ikas«kit mo 



97 

■b% diay a,n% pakigkita kaoako?~-aangataaa aaahi- 
noklugon si Leoa. 

— Oo, Leoa, ikasakit ko, ikasakit ..^-Mitubag 
si Siding sa tingug nga Bagakaputolputol — iiasa» 
kit, kay dili na ak6 angay kanimo, diii na angay 
sa imong gagcaa,dili na angay nimong tagdon ga* 
ni..ala*at ak6 uymot... — Ug w&la makatiw*s pag- 
sulti, kay miiu-om paghilak, 

— ^Ngano kang ala ut? gUnsay imong sala sa 
nahitab6* — mspuypa^on mitubag si Leon.— Sama 
kauako, ikaw maoy usa lamaas ^a sinakit. 

— Apan bisan wala" akoy sala\ Leon, ang ma- 
taod m*6 nga ako lahi na uyamot sa Siding nga 
imong dinaniggo sa unang mga adlaw. 

Mihilum si Siding kadiyut, midako, nanabon 
sa nawong, na-ulaw. Ug unya, daw nagalisod uya- 
mot, mitiwds: 

— Ang labing malahalong hiyas sa usa\ka ba- 
baye — gnganoag ilimudi — nakulang na kauako... 

— Apaa— misakgaw si Leon pagtubag— king ka- 
kuianga, wala moabut sa kalag, ug ang giapas ko 
ma6 ang imoag kalag. Mahimo—mipadayon si Le* 
on sa labing kadasig, tapss ang^ diyotayng paghi- 
iom— -Dga usa ka taWo makabuno* mangawat; apan 
kung sa pagbun6 niya ug s* iyang pagpangawat, 
siya piuilit lamang, supak ang iyang kabubuton, 
siya dili makasala ni kaniya dunay mangahas 
pagsilot. 

— (Pasaylo on ak6 nimo diay?— puno ang ka- 

singkasiog sa paglaum, tinutok ang mga mati sa 

mga mata ni Leon,— nangotana si Siding sa dakung 

— ^Pasaylo-on! Dili, kay wala kay nalapas. 



.'. 98- - 

iHigugma-on hinoon, kang mahimo pa, labi kay 
sa unang adlaw! 

— iSalamat, Leon salamat! Apan. .£nganong 
raoingou ka niana? 

— Kay bisan ikaw nahisukamud, ang imong 
paghisuKamud dalaygon; nahimo, sa human mo ug- 
tasa ," sa pagsukol ang tanan mong ku-tig. Kting 
uban ka pa unta, sa dihahg buut ipalokat sa 
imong duugug aag kinabuhi nila ni Tatay, ikaw 
dili na lamang mu8upak...ibaylo mo na lamaDg ang 
imong dongug. OJg 'ning kalibutan, Siding, labaw 
sa kinabrhi, angayng labauan ang datgog. 

— ]Ahf nassyud >a pa diay sa nahitabo!— nang- 
hupaw U-as kaayo si Siding. 

— Ada-— miputol pagkalit si Leon— -pasagdan 
ta uea' aog ka'agi; ilubong ta sa kaiithut, ug ma- 
oy atong dulongon aag ka-awahi-an. lkaw, 8i- 
ding, inahigugma ba gihapon ka^ako? 

— &Gihigugma ko ba ikaw? jAh! Leon! ang 
gugma kanimO maoy akong kiaabuhi. Tungud ka- 
niya, tungud sa ti'guha sa pagsaysay kanimo sa 
tanang nahitab6, ako nakahimo pagsukol hangtud 
karon sa kasakit.. . 

Sa wala iamang hibalo-i. sila daw duha ka 
kasug nga nagakasopat, nagginunitay, nanaggakus, 
nanaghalok ..Ug niadtong duha ka toi^, nagagukud 
kannnay aasr dautang palad; niadtong duha ka 
kinabuhing na-itusan sa tanang kasakit, nahiba- 
lik pagbanwag ang m*sigaDg adlaw sa kalipay. .'.■ 
niadtong balaya, mibalik paga^it ang gugma .Mga 
manunoyng huni, ang huyuhoy, mga langgam ug 
sapaeapa, namalik paglaylay... 



■\99 ■ .' ' 
XXIII 

ANG KALIPAY' SA ULIPON 



Sa taliwala sa dakang kahilom. gikasal sf Si- 
ding ug Leon sa Singbahan sa ilang lungsud Ma6 
ray naiamhDg aeg puha ka saksi ug ang Pari. 

Tapes mahimo ang kasal, sila nama-uli m -ilang 
balay, ug, hMt sa mga tawo, nanagpoyo sa da- 
dung kalinaw, mga maUpayrn, hangtud diio mt>- 
mahimon* malipayoii ang tawo dihht sa yuta. 

Ang masulub-oog kaagi daw ila oang gilu- 
b6ng sa kalimot. Sa human isugilon ni Sidihg 
ang tanang na ntab6, ilaag, gikai&kbntan ang dili 
gayad paghisgut ^ j? 

Apan biau pa uiini, bisaib-kanila natapus na 
ang mga adlaw sa kasakit, s_i Xevu usahay, kung 
makapalandong sa ta-ae nga kalbaryong iyang gi- 
baktas, sa mga * agui-anaag iyang gi-antus, siya 
magahinuktok ug, tugub sa kasubu, manghupaw; 

/Kadautdn ning ginapus hitd sa talihala sa pagha- 
ulipon! \Kapait ning wald hitayhagawasan!... 

Apan. , /kagawasan, hagawasanl ihinsay moka- 
tag hanato? Ang mga sinaligan sa atmg lungsud, 
kanang nanag-ingong snmusunod sa atong mga Mang- 
gugubut, kanasila .. nanaedawdt dagkung suhol, nanag* 
langoy sa kadato* / Mga bulahan! s Unsay sapayan alang 
hanUa sa halisdanan ug huhabus sa lungsudt 

/ Oh! hagawasan, kagawa^an! /ialaydnimo alang 
hanamo! 

KATAPUSAN